سود از طریق اقلام تعهدی

مدیران خواهان مدیریت سود واقعی هستند تا مدیریت سود از طریق اقلام تعهدی.

۴مایرون و همکاران۲۰۰۵

نقش مدیریت سود واقعی بر

تصمیمات سرمایه گذاری

شرکت ها

بین مدیریت سود و تصمیمات سرمایه گذاری شرکت ها رابطه مستقیمی وجود دارد.۵برگستر و فیلیپین۲۰۰۶

محرک های مدیرن و مدیریت

سود

استفاده از اقلام تعهدی اختیاری به منظور

دستکاری سود جهت بالا بردن پاداش

مدیریت

۶هانتون و همکاران۲۰۰۶رابطه بین مدیریت سود و پیش‌بینی تحلیل گرانمدیرت جهت رسیدن به پیش‌بینی تحلیل گران اقدام به مدیریت سود می‌کند..۷والاس و همکاران۲۰۰۷محرک های مدیران و مدیریت سودمدیران نزدیک به زمان بازنشستگی با مدیریت سود اقدام به حداکثر کردن سود می‌کنند.۸مازا و همکاران۲۰۰۷پاداش مدیران و مدیریت سودانگیزه پاداش مدیران آن ها را برای مدیریت سود ترغیب می‌کند.

۹کانگ وهمکاران۲۰۰۹رابطه بین خطای پیش‌بینی سود مدیریت و اقلام تعهدیبین خطای پیش‌بینی مدیریت از سود و اقلام تعهدی اختیاری رابطه مستقیمی وجود دارد.۱۰چانگ و همکاران۲۰۱۰

رابطه بین انتشار اوراق قرضه و

مدیریت سود

در زمان انتشار اوراق قرضه قابل تبدیل به سهام، کیفیت اطلاعات حسابداری از طریق مدیریت سود کاهش نمی یابد.۱۱چانگ و شیوا۲۰۱۰مدیریت سود و قابلیت پیش‌بینی سودمدیریت سود منجر به کاهش قدرت پیش‌بینی کنندگی سود می شود.۱۲سوانگ و همکاران۲۰۱۰واکنش سرمایه گذاران به مدیریت سودسرمایه گذاران سود شرکت هایی را که با مدیریت سود کاهش در سود داشته اند کمتر تعدیل می‌کنند و سود شرکت هایی که با مدیریت سود افزایش در سود داشته اند بیش از اندازه تعدیل می نمایند.

جدول ۲- خلاصه تحقیقات داخلی

ردیف

عنوان تحقیق

سال

محقق

نتیجه

۱

شناسایی عوامل مؤثر بر هموارسازی سود

۱۳۷۸

بدری

اندازه شرکت، عامل سودآوری، نوع صنعت تنوع مالکیت به عنوان عوامل مؤثر بر هموارسازی سود شناسایی نشده اند.

۲

طراحی و تبیین الگوی اثر بخشی سازمان در شرایط عدم اطمینان محیطی در شرکت های ساخت کامپیوتر تهران

۱۳۸۱

بزرگی

همه سازمان ها و شرکت ها و از جمله شرکت های ساخت کامپیوتری برای موافقت و اثر بخشی در شرایط عدم اطمینان محیطی و آشوب بایستی به سازمان های یادگیرنده و کارآفرین روی آورند.

۳

تاثیر هموارسازی سود بر باده سهام شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران

۱۳۸۲

قائمی، قیطاسوند و توجکی

هموارسازی سود اثری بر بازده غیرعادی شرکت ها ندارد

۴

بررسی سودمندی متغیرهای حسابداری در پیش‌بینی ریسک سیستماتیک شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران

۱۳۸۳

نمازی و خواجوی

بین شاخص هموارسازی سود و شاخص ریسک سیستماتیک رابطه معکوس وجود دارد

۵

بررسی هموارسازی سود و بازده تعدیل

۱۳۸۳

پناه و سماتی

بین هموارسازی سود و بازده تعدیل شده بر اساس

۶

بررسی رابطه بین کیفیت سود و ارزش شرکت

۱۳۹۰

دموری و همکاران

نتایج تحقیق نشان داد که شرکت‌های هموارساز با کیفیت بالاترین ارزش و برای شرکت‌های غیر هموارساز سود بدون کیفیت کمترین ارزش را قائل هستند

۷

نقش هموارسازی سود بر محتوای اطلاعاتی سودها در خصوص پیش‌بینی سودهای آتی

۱۳۸۷

حقیقت و رایگان

. قیمت جاری سهام شرکتهایی که اقدام به هموارسازی سود کرده‌اند حاوی اطلاعات کمتری درباره سودهای اتی و جریان های نقدی آتی بوده است. ‌بنابرین‏ هموارسازی سود به قصد تحریف و نه انتقال اطلاعات محرمانه مدیریت انجام شده است.

۸

عنوان هموارسازی سود و عدم اطمینان اطلاعاتی

۱۳۹۰

حجازی و همکاران

بین هموارسازی سود و و عدم اطمینان اطلاعاتی رابطه منفی و معنی داری وجود دارد. و اقلام تعهدی اختیاری نسبت به اقلام تعهدی کل توانایی بیشتری در توضیح عدم اطمینان اطلاعاتی واحد تجاری دارند.

۸

عنوان هموارسازی سود و عدم اطمینان اطلاعاتی

۱۳۹۰

حجازی و همکاران

بین هموارسازی سود و و عدم اطمینان اطلاعاتی رابطه منفی و معنی داری وجود دارد. و اقلام تعهدی اختیاری نسبت به اقلام تعهدی کل توانایی بیشتری در توضیح عدم اطمینان اطلاعاتی واحد تجاری دارند.

۲-۱۳خلاصه فصل

هموارسازی سود عبارت است از اعمان مدیریت شرکت در تقدم و تأخر ثبت حسابدرای هزینه هاو درآمدها و یا به حساب گرفتن هزینه ها یا انتقال آن ها به سال‌های بعد به طوری که باعث شود شرکت در طول چند سال مالی متوالی از روند سود بدون تغییرات عمده برخوردار باشد. هدف مدیریت این است که شرکت را در نظر سرمایه گذاران و بازار سرمایه با ثبات و پویا نشان دهد(بدری، ۱۳۸۷).

تحقیق میچلسون و همکاران (۱۹۹۹) نشان می‌دهد که هموارسازی سود بر بازده سهلم شرکت‌ها تأثیر گذاشته و بازار به سودهای هموار پاسخ مثبت نشان می‌دهد. همچنین کیفیت سود شرکتهایی که اقدام به همواسازی کرده‌اند پایین می‌باشد.(تای،۲۰۰۴).

تلاطم فزاینده محیط در طول قرن بیستم به دلیل افزایش سرعت آهنگ تغییرات محیطی و پیچیده تر شدن محی، دانشمندان را به فکر انداخت که میزان تلاطم محیطی در تصمیمات به کار بندند.

‌بنابرین‏ فرضیه های تحقیق به صورت زیر تجلی می‌یابد:

۱- با افزایش عدم اطمینان محیطی رابطه هموار سازی سود با بازده سهام قویتر می شود.

۲- پایداری سود در شرکت هایی که در گذشته بیشتر اقدام به هموار سازی سودکرده اند تحت شرایط عدم اطمینان محیطی بیشتر است.

فصل سوم

روش تحقیق

۳-۱مقدمه

در این فصل به مطالب نربوط به روش تحقیق پرداخته می شود. این تحقیق به دنبال بررسی ارتباط بین هموارسازی سود و کیفیت سود و قیمت گذاری بازار در شرایط عدم اطمینان محیطی پرداخته است. بدین منظور ابتدا فرضیه های مورد آزمون و متغیرهای مربوط به آن ها تشریح میگرددف سپس چگونگی تعین جامعه آماری تحقیق و روش نمونه گیری بخش دیگر این فصل را تشکیل می‌دهد. در انتها نحوه آزمون فرضیه های تحقیق و روش های آماری استفاده شده در این تحقیق مورد بررسی قرار می‌گیرد.

۳-۲ فرضیه های تحقیق:

فرضیه اول: با افزایش عدم اطمینان محیطی رابطه هموار سازی سود با بازده سهام قویتر می شود.

فرضیه دوم:پایداری سود در شرکت هایی که در گذشته بیشتر اقدام به هموار سازی سودکرده اند تحت شرایط عدم اطمینان محیطی بیشتر است.

۳-۴جامعه و نمونه آماری تحقیق:

جامعه آماری این تحقیق کلیه شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران طی سال‌های ۱۳۸۶ تا ۱۳۸۸ را تشکیل می‌دهد. اما ‌به این دلیل که در مدل اصلی تحقیق از متغیرهای سود سال قبل و سود و بازده سه سال بعد استفاده شده است. جامعه اماری این تحقیق شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران از سال ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۱ که دارای شرایط زیر باشند را تشکیل می‌دهد.

شرایط انتخاب نمونه به شرح زیر بوده است:

۱ قبل از سال ۱۳۸۵ در بورس اوراق بهادار تهران پذیرفته شده باشند

۲پایان دوره مالی آن ها منتهی به پایان اسفند ماه باشد

مبحث سوم: اصل رعایت موازین حقوق بشری حین اجرای کیفر

با توجه به مطالبی که در رابطه با عدم اصرار شارع بر اثبات جرایم منافی عفت و فراتر از آن پیش‌بینی گریزگاه هایی برای فرار از کیفر بعد از اثبات جرم بیان شد ممکن است این مطلب به ذهن متبادر شود که در سیاست جنایی اسلام با وجود همه موانع اثبات و گریزگاههای فرار از کیفر، اگر فردی به مرحله اجرای کیفر برسد بدون هیچ ملاحظه‌ای کیفر ‌در مورد او اجرا می‌شود و سرنوشت چنین فردی بعد از تحمل مجازات اهمیتی ندارد اصل رعایت موازین حقوق بشری در زمان اجرای کیفر و بعداز آن، بر این تصور خط بطلان می کشد و نشان می‌دهد که در سیاست جنایی اسلام وضعیت محکوم حین اجرای کیفر و بعد از آن در همه جرایم منافی عفت، از اهمیت برخوردار است.

گفتار اول: رعایت موازین حقوق بشری حین اجرای کیفر

در این قسمت به برخی از تدابیر مربوط به زمان اجرای کیفر که نشان دهنده جریان اصل رعایت ملاحظات انسانی و رعایت موازین حقوق بشری در این مرحله است اشاره می‌شود.

عدم اجرای کیفر در زمان بیماری: قبل از اجرای برخی از مجازات‌ها باید ‌در مورد سلامت جسمانی محکوم اطمینان حاصل شود.در صورتی‌که فرد محکوم بیمار باشد، مجازات تازیانه بر او جاری نمی‌شود و تا زمان بهبودی او اجرای مجازات به تأخیر می‌افتد^[۱۷۵].

البته چنانچه وضعیت بیمار به گونه‌ای باشد که امیدی به بهبودی بیمار نباشد^[۱۷۶]. یا حاکم تعجیل در اجرای مجازات را مصلحت بداند^[۱۷۷]، مجازات به صورت ضغث بر بیمار جاری می‌شود. مراد از ضغث این است که تعدادی چوب و مانند آن را به صورت مجموعه‌ای در آورده یک بار بر بدن مجرم بزنند به گونه‌ای که بدنش را به درد آورد تعداد چوب‌ها به تعداد تازیانه‌ای است که باید بر مجرم زده شود و لازم نیست همه چوب‌ها بر بدن مجرم اصابت نماید^[۱۷۸].

تأخیر در اجرای مجازات به سبب بیماری محکوم مخصوص مجازات جلد است. از آنجا که فرد محکوم به رجم یا قتل در معرض تلف شرعی است ونفس وجان وی گرفته می‌شود^[۱۷۹]، اجرای رجم یا قتل به سبب بیماری وی به تأخیر نمی‌افتد. فقها، زن مستحاضه را در حکم بیمار می‌دانند^[۱۸۰] و معتقدند که اجرای مجازات جلد ‌در مورد چنین زنی تاحصول بهبودی به تأخیر می‌افتد مگر اینکه موجبات اجرای مجازات به صورت ضغث فراهم باشد.

عدم اجرای کیفر در دوران بارداری و شیرده: یکی دیگر از جلوه‌های رعایت موازین حقوق بشری، تأخیر در اجرای مجازات به سبب بارداری محکوم است اجرای مجازات جلد ورجم ‌در مورد زن باردار تا زمان وضع حمل، خروج از نفاس و پایان دوره‌ شیرده به تأخیر می‌افتد البته در صورتی که فردی کفالت طفل را در این مدت به عهده بگیرد، ^[۱۸۱]نهاآنمجازات اجرا می شود۱٫برخی از فقها بین مجازات جلد و رجم قائل به تفکیک شده‌اند و معتقدند که «مجازات رجم تا زمان وضع حمل و پایان دوره شیرده به تأخیر می‌افتد ولی مجازات جلد جاری می‌شود مگر اینکه بیم ضرر به طفل وجود داشته باشد^[۱۸۲] » ‌بر اساس این دیدگاه اصل بر اجرای مجازات جلد ‌در مورد زن باردار است مگراینکه بیم ضرر به فرزند وجود داشته باشد.

‌بنابرین‏ در به تأخیر انداختن مجازات زن باردار تنها سلامتی زن مورد توجه نیست بلکه سلامتی و تغذیه مناسب طفل هم مدنظر است اگرچه این طفل از طریق نامشروع تولد یافته باشد.

اجرای کیفر در هوای معتدل: حد جلد نباید در هوای بسیار سرد و بسیار گرم اجرا شود تا ضرری بیش از آنچه که لازمه‌ی حد است، متوجه مجرم نشود هشام بن احمد در این باره نقل می‌کند که: «با امام کاظم در مسجد نشسته بودیم هنگام نماز صبح در روزی بسیار سرد. حضرت صدای مردی را شنید فرمود: صدای چیست؟ گفتند صدای مردی است که حد بر ‌او جاری می شود امام فرمود: سبحان الله در این ساعت، در زمستان حدی ‌بر کسی جاری نمی شود مگر در گرم‌ترین ساعت روز و در تابستان حدی جاری نمی‌شود مگر درخنک‌ترین ساعت روز» ‌بنابرین‏ اجرای مجازات باید در هوای معتدل صورت بگیرد در فصل زمستان درگرم‌ترین ساعت روز و در فصل تابستان در خنک‌ترین ساعت روز^[۱۸۳].

اجرای کیفر در حضور مومنین: خداوند متعال در آیه ۲ سوره نور پس از بیان مجازات حد جلد برای زانی و زانیه، حضور تعدادی از مؤمنان هنگام اجرای مجازات راضروری می‌داند. یکی از محققان در بیان فلسفه حضور مومنین چنین می‌نویسد: « منظور آیه این است که عده‌ای از مؤمنان به هنگام اجرای حد حضور داشته باشند تا حکومت که معمولاً در معرض فساد است به گونه‌ای غیر انسانی و بیش از اندازه حدالهی را جاری نکند که موجب تنفر و گریز و بی‌دینی مجرم گردد، وجه حضور مؤمنان نظارت بر اجرای صحیح کیفر است تا اثر اصلاحی آن حفظ شود نه اینکه صرفا جنبه عبرت آموزی داشته باشد^[۱۸۴].

برخی از فقها اشاره نموده‌اند که بهتر است مومنینی که هنگام اجرای مجازات حضور می‌یابند از افراد برگزیده باشند^[۱۸۵]. یعنی نه تنها باید فقط مومنین حضور یابند بلکه شایسته است افراد برگزیده از مومنین حضور یابند اهمیت حضور چنین افرادی هنگام اجرای مجازات جلد بیشتر است، چرا که اگر افراد ناشایست هنگام اجرای مجازات حضور داشته باشند با توهین و تمسخر محکوم، ادامه زندگی اجتماعی پس از تحمل مجازات برای محکوم رادشوار می‌سازند. البته لزوم حضور مومنین هنگام اجرای مجازات فقط ‌در مورد جرم زناست و در سایر جرایم منافی عفت نه تنها چنین لزومی وجود ندارد بلکه از برخی از روایات کراهت حضور هنگام اجرای مجازات برداشت می‌شود.

گفتار دوم: رعایت موازین حقوق بشری پس از اجرای کیفر

در این قسمت سعی می‌شود با اشاره به برخی از تدابیر، جریان اصل رعایت موازین حقوق بشری بعد از اجرای کیفر روشن شود.

دقت در سیره‌ی معصومین نشان می‌دهد که بعد از اجرای مجازات هم، رعایت ملاحظات انسانی واحترام به شخصیت مجرم ضرورت دارد. حضرت علی به رفتار مردمی که سراجه همدانیه رابعد از اجرای رجم لعن می‌کردند واکنش نشان داد و فرمود: به او بی احترامی نکنید هر حدی که جاری می‌شود کفاره آن گناه است^[۱۸۶].

یادر جریان دیگری، حضرت بعد از اجرای مجازات رجم بر مردی او را از گودال خارج کرد و خود بر او نماز گزارد و او را دفن کرد و در جواب فردی که پرسید آیا او را غسل نمی‌دهید فرمود: این مرد به واسطه تحمل مجازات تا روز قیامت پاک شده است^[۱۸۷].

اهمیت احترام به فردی که مجازات ‌در مورد او اجرا می‌شود به اندازه‌ای است که گاهی توهین به چنین فردی ضمانت اجرای کیفری دارد.

به عنوان مثال پیامبر اکرم (ص) می‌فرمایند: هنگامی که خدمتگزار شما زنا کرد او را شلاق بزنید ولی وی را سرزنش نکنید.

۱) جنایتى که تنها با «یک مباشر» به وجود مى‏آید؛ مانند قتل و صدمات بدنىِ عمدى که کیفر مرتکب، خارج از مواد استثنایى قصاص است.

۲) جنایتى که تنها با «یک سبب» به وجود آید؛ مانند آنکه کسى چاهى(سبب) بکند و کسى در آن بیفتد و آسیب ببیند^[۸۱] (ماده ۳۱۸ ق.م.ا.).

۳) جنایتى که با سبب و مباشر محقّق گردد: در صورت اجتماع مباشر و سبب در جنایت، مباشر ضامن است؛ مگر اینکه سبب، اقوى از مباشر باشد^[۸۲] (ماده ۳۶۳ ق.م.ا.). با احراز رابطه علّیت میان خطاى جزایى شخص و صدمه واردشده، مى‏توان گفت در صورتى که خطاى جزایى شخص در پیدایش صدمه، شرط لازم و کافى براى وقوع نتیجه مجرمانه باشد، مسئولیت کیفرى با شخص مسبّب است، نه مباشر. سبب در موارد زیر اقوى از مباشر است:

۱-۳) وقتى مباشر «موجود جامد» است؛ مثل کسى که در ملک خود آتش روشن کند، به نحوى که آتش عادتا سرایت کند^[۸۳] (مواد ۲۵۲، ۲۵۴ و ۲۵۵ ق.م.ا.).

۲-۳) وقتى مباشر جرم «حیوان» باشد؛ مثل خارج کردن مال از حرز توسط حیوان^[۸۴] (تبصره ۲ مادّه ۱۹۸) و حمله حیوان، در صورتى که صاحب آن، خطر حمله و آسیب رساندن آن را بداند (مادّه ۲۵۷ ق.م.ا.).^[۸۵]
۳-۳) وقتى مباشر از «افراد فاقد مسئولیت» از قبیل صغیر غیر ممیز و مجانین باشد (تبصره ۲ مادّه ۱۹۸ ناظر به خارج کردن مال توسط صغیر از حرز یا تبصره مادّه ۲۱۱ ق.م.ا. ‌در مورد اکراه در قتل).^[۸۶]

۴-۳) وقتى جرح منتهى به آخرین رمق حیات در مجروح توسط جانى و پایان دادن به حیات وى توسط دیگرى باشد، جانىِ سبب، اقوى از مباشر و مستوجب قصاص است و دومى دیه جنایت بر مرده را مى‏پردازد.
۴) جنایتى که با چند مباشر ارتکاب شود؛ مثل شرکت در قتل عمد (موضوع مواد ۲۱۲ تا ۲۱۵ ق.م.ا.)
۵) جنایتى که با چند سبب تحقّق مى‏پذیرد.

مبحث دوم:سبب اقوی از مباشر معیارهای تشخیص و مصادیق آن

گفتار اول :مباشر اقوا از سبب

در صورت اجتماع مباشر و سبب در جنایت مباشر ضامن است مگر اینکه سبب اقوی از مباشر باشد (ماده ۲۴ قانون … دیات سابق و ماده ۳۶۳ قانون مجازات اسلامی لاحق). بعلاوه ماده ۶۹ قانون … دیات نیز مقرر می‌داشت: «هرگاه دو نفر در ارتکاب جنایتی یکی به نحو سبب و یگری به نحو مباشر دخالت داشته باشد، در صورتی که تأثیر هر دو برابر هم باشند یا تأثیر مباشر بیشتر باشد فقط مباشر ضامن است». به طور مثال: هرگاه کسی آتشی را روشن کند و دیگری مال شخصی را در آن بیاندازد و بسوزاند تنها مباشر عهده‌دار تلف یا خسارت خواهد بود و روشن کننده آتش سبب ضامن نیست. (ماده ۶۰ قانون… دیات سابق و ماده ۳۵۶ قانون مجازات اسلامی لاحق)، همچنین هرگاه کسی جراحتی به شخصی وارد کند و بعد از آن دیگری او را به قتل برساند قاتل یا مباشر در قتل همان دومی است اگرچه جراحت سابق به تنهایی موجب مرگ می‌گردید؛ اولی (مباشر در جرح و سبب در قتل) فقط محکوم به قصاص طرف یا دیه‌ی جراحتی است که وارد کرده مگر مواردی که در قصاص جراحت خطر مرگ باشد که در این صورت فقط محکوم به دیه می‌باشد (ماده ۱۱ قانون حدود و قصاص سابق و ماده ۲۱۶ قانون مجازات اسلامی لاحق): با وجود این، هرگاه جراحتی که نفر اول وارد کرده مجروح را در حکم مرده قرار داده و تنها آخرین رمق حیات در او باقی بماند و در این حال دیگری کاری انجام دهد که به حیات او پایان بخشد اولی قصاص می‌شود و دومی تنها دیه جنایت بر مرده را می‌پردازد ^[۸۷](ماده ۱۲ قانون حدود و قصاص سابق و ماده ۲۱۷ قانون مجازات اسلامی لاحق). استثنائاً در این حالت اخیر، سبب اقوی از مباشر است. ^[۸۸]

گفتار دوم:اقوی بودن سبب از مباشر

بند اول: از نظر فقهای امامیه

در فرضی که سبب قوی تر از مباشر باشد و نقش آن در ورودخسارت بیشتر باشد مسئولیت با سبب اقوی است و فقها در این مورد اتفاق دارند . بر این اساس اگر مباشر به حال سبب جاهل باشد سبب ضامن است مانند اینکه کسی چاهی را در غیر ملک خود حفر کرده و شخص ثالث فردی را داخل چاه اندازد ولی اطلاعی از احداث چاه نداشته باشد در اینجا ضمان بر حفر کننده است و اگر در ملک خود چاهی حفر کند و آن را بپوشاند و دیگری را داخل ملک خود بخواهد در اینجا اقرب ضمان حافر است زیرا اثر مباشرت به لحاظ غرور ساقط می شود.

به هر حال تعداد زیادی از اصحاب ‌در مورد قاعده تقدیم مباشر, فرضی را که مباشر ضعیف تر است مستثنی کرده‌اند . در لمعه به استثناء غرورو اکراه اکتفا شده و در قواعد به اکراه اکتفا شد . درمورد اکراه , مکره ضامن تلف مال نمی باشد اگر چه مباشر تلف باشد . در این مورد ضمان بر عهده کسی قرار می‌گیرد که اکراه ‌کرده‌است برای اینکه مباشرت با اکراه ضعیف شده پس صاحب سبب در اینجا قوی تر است . ظاهر قول اصحاب در این مقام عدم رجوع مالک به مکره است بر خلاف جاهل مغرور که برای مالک حق رجوع به مغرور است اگر چه او به غار مراجعه می‌کند . به هر حال مراد از قول اصحاب این است که ضمان بر عهده مباشر مگر با قوت سبب پس در فرض قوی بودن سبب , ذمه سبب به ضمان مشغول می شود و مباشر شریک در ضمان نمی باشد مگر درغرور .لیکن صاحب جوهر در این مورد فرموده است :” اگر اجماعی وجود نداشته باشد خالی از نظر نیست که مکره را مسئول بدانیم خصوصاً با بازگشت نفع به مباشر به اعتبار اینکه مباشر تلف است و اگر چه به مکره رجوع می‌کند بلکه گفته می شود همانا قاعده , اقتضای اختصاص ضمان به مباشری که مکره و مغرور است را دارد اگرچه اکراه کننده و غار مباشر را به اتلاف اجبار کرده‌اند و لیکن آن ها به استناد دلیل ضامن هستند و نه به خاطر قوت سبب بر مباشر مخصوصا وقتی که اسناد حقیقتا به سبب است نه به مباشری که مانند باد و خورشید است .”

بند دوم: بررسی دیدگاه های سایر فقها

تمام این حالتها در دفاع مشروع هم متصور است به نحوی که فرد مهاجم و دفاع کننده هر کدام می‌توانند مباشر یا سبب باشند .و از آنجا که فقها مباحثی را برای تشخیص بهتر قاضی مطرح کرده‌اند لذا به بررسی این بحث از نظر فقها می پردازیم .

جمعی از فقهای بر مبنای مسئولیت مباشر در صورت اجتماع سبب و مباشر مگر جایی که سبب اقوی از مباشر باشد معتقدند در صورتی که شخص مورد هجوم برای نجات خود پا به فرار بگذارد و در اثر آن به صدمه ای دچار گردد, مهاجم (سبب) ضامن نیست و از این جهت مسئولیت متوجه او نمی گردد . زیرا مباشر با اختیار و آگاهی از خطر فرار , اقدام به آن ‌کرده‌است . به عنوان مثال , از بالای ساختمان پریده است و نقش مهاجم به اندازه ای نیست که حادثه به او نسبت داده شود و به عبارت دیگر , سبب اقوی از مباشر نمی باشد . شیخ طوسی در این باره می فرماید : ” اگر کسی در تعقیب شخصی شمشیرش را از غلاف بیرون بکشد و آن شخص از دست مهاجم فرار کند و خودش را از بالای بام یا کوه به پایین پرت کند یا خودش را در چاه و یا در آتش بیفکند و کشته شود, ضمانی بر عهده تعقیب کننده نیست , زیرا تعقیب کننده فقط او را ناچار به فرار ‌کرده‌است, لذا تعقیب کننده سبب است و کسی که خودش را پرت کرده , مباشر و در صورت اجتماع مباشر و سبب غیر ملجی , ضمانی بر عهده ایجاد کننده سبب نیست.”^[۸۹]

‌بنابرین‏ , در صورت نقش داشتن مهاجم و شخص مورد هجوم در ایجاد صدمه , مسئولیتی از این جهت متوجه مهاجم نمی شود مگر جایی که نقش مهاجم موثرتر بوده باشد که فقها مصادیق ذیل را برای آن بر شمرده اند :

۱-شخص مورد هجوم نابینا باشد و در حال فرار از دست مهاجم در اثر عدم بینایی دچار آسیب گردد , مثلا در حال فرار با دیواری برخورد کند و صدمه ببیند.

ب: هدفی راجح و با ارزش ولی غیر لازم در میان باشد: مانند یافتن افراد صلاحیت دار، آگاهی از دانش های روز، کشف نیازهای اجتماعی. (مکارم شیرازی، ۱۳۷۴، ج ۱، ۳۹۸)

به عبارتی دیگر می توان تجسّس را به تجسّس های حرام (نامشروع) و تجسّس های غیر حرام (مشروع ) تقسیم کرد. گونه اول و دوم همان تجسّس های نامشروع یعنی حرام است. که در این بخش به بررسی آن می پردازیم و گونه سوم همان تجسّس های مشروع یعنی غیر حرام است. که حدود و مرز آن باید مشخص گردد و با بهره گرفتن از ادله فقهی یعنی قرآن و سنت و حدیث های ائمه حکم آن به دست می‌آید. که در فصل بعدی تحت عنوان موارد استثنائی تجسّس به آن خواهیم پرداخت. حال در این بخش ما حرمت تجسّس و ادله آن را در فقه که شامل ادله ی عقلی، ادله ی قرآنی و روائی است را مورد بررسی قرار می‌دهیم. انواع تجسّس حرام را می توان به دو بخش تقسیم نمود. بخش نخست ممنوعیت و حرمت تجسّس از حریم خصوصی افراد و بخش دوم حرمت تجسّس بر ضد نظام و بیضه ی اسلامی.

بخش اول: ممنوعیت و حرمت تجسّس در حریم خصوصی افراد

یکی از محرمات مسلم در اسلام، تجسّس و تفتیش از اسرار مردم است. یعنی کسی حق ندارد در امور داخلی و اسرار فردی از مسلمانان تفتیش کند. (احمدی میانجی، ۱۳۸۱، ۱۲۲)

انسان و لوازم حیات روانی و اجتماعی او از جمله حفظ حریم او دارای حرمتی است که تعرض به آن مستلزم عقاب دنیوی و اخروی است. حریم افراد منطقه ای ممنوعه است که جستجو و تفتیش از آن جائز نمی باشد. مگر در موارد بسیار خاص که یا مصالح نظام و بیضه ی اسلام و یا ادله خاص اقتضاء کند. (علی اکبری بابوکانی، ۱۳۹۱، ۴۰)

مسأله وجوب نگهداری آبرو و اسرار مسلمانان از جمله مسائل حیاتی است که باید همگان توجه عمیق نسبت به آن داشته باشند. چرا که وجوب آن به ادله بدیهی وجدانی، عقلی و شرعی مستند می‌باشد و از جمله وظیفه های بسیار سنگین که در دین اسلام به آن اهتمام ورزیده، نگهداری «حرمتها و آبرو های مسلمین» و پرهیز از جستجو و تفتیش عقاید مردم و اسرار آنان است.

‌بنابرین‏ تجسّس و خبرجویی از اندرون زندگی شخص مردم و امور پنهانی آنان جایز نیست و به هیچ کس اجازه داده نشده است که اسرار و لغزش های مردم را پخش و افشا کند. بر پایه ی این دو اصل و شالوده استوار (یعنی حرمت تجسّس و حرمت پخش اسرار شخصی مردم ) است که زندگی توده های مردم بنیان گذاری شده است. امنیّت و آسایش خاطر همگانی مردم نیز فقط با مراعات این دو اصل فراهم می‌گردد.

حال در این قسمت از پژوهش ادله عقلی و نقلی و روائی حرمت تجسّس در حریم خصوصی افراد را مورد بررسی قرار می‌دهیم.

گفتار اول: ادله ی عقلی عدم جواز تجسّس در حریم خصوصی افراد

رعایت حریم خصوصی دیگران از جمله اموری است که به حکم عقل واجب است. عقل انسان به نحو مستقل قادر به درک برخی از مسائل می‌باشد. لذا به عنوان حجت قابل استناد است و به همین لحاظ تکلیف به شرعی و عقلی تقسیم شده است. البته باید توجه داشت که بسیاری از احکام فقهی عقل را مبنای استنباط و یا به موازات احکام شرعی مورد استثناء قرار می‌دهند. مثلاً در موضوع بحث حریم خصوصی و عدم افشا اسرار دیگران و تبیین ادله ی آن برخی از فقها تجسّس در حریم خصوصی افراد را با توجه به اصل اولیه و قاعده و قضاوت عقل، قبیح و حرام دانسته اند. از سوی دیگر ظلم را از جمله گزاره های قبیح عقلی دانسته و به حکم استقلای عقل محکوم به حرمت دانسته اند و ورود به حریم خصوصی افراد را از مصادیق ظلم می دانند چه آنکه مستلزم اطلاع از مسائل اختصاصی افراد و گاهی اشاعه ی فحشا می‌باشد. براین اساس باید به قبح آن عقلاً حکم نمود.

از جمله ادله ی عقلی عدم جواز تجسّس در حریم خصوصی افراد، ظلم بودن تجسّس و اصل عدم ولایت احدی بر دیگران است.

۱- ظلم بودن تجسّس

ظلم کردن در نزد عقل سلیم قبیح است و عقل، انسان ظالم را مذمت کرده و او را مستحق عذاب می‌داند. قبح ظلم یک مستقل عقلی است یعنی عقل مستقلاً و بدون توجه به حکم شرع، حکم به قبیح و ناروا بودن ظلم می‌کند.

تجسّس از حریم خصوصی دیگران را می توان به حکم عقل از مصادیق ظلم دانست و بر اساس این درک عقل، حکم به عدم جواز و حرمت آن خواهد شد.

‌بنابرین‏ فردی که به هر طریق ممکن تجسّس از حریم افراد می کند. به حکم عقل ظالم بوده مستحق مذمت و عذاب خواهد بود. این دلیل عقلا از جمله ادله ی مستقل عقلی می‌باشد.

۲- اصل عدم ولایت احدی بر دیگران

یکی از دلایل عقلی عدم جواز تجسّس در زندگی خصوصی افراد «اصل عدم ولایت می‌باشد». یعنی اینکه انسان ها طبیعتاً توسط خداوند متعال آزاد آفریده شده اند و بر حسب خلقت و فطرت بر نفوس خود مسلط می‌باشند و تصرف در شؤون و اموال آن ها ظلم و تعدی به حریم آن ها‌ است و جائز نمی باشد. (منتظری نجف آبادی، ۱۴۰۹، ۲۷)

زیر نظر گرفتن امور پنهانی دیگران و تفحص در زندگی آنان و افشای عیوب و اسرارشان نوعی تصرف و دخالت درباره ی دیگران است. ‌بنابرین‏، اصل اولی عقلی، عدم جواز تجسّس در امور شخصی دیگران است. (منتظری نجف آبادی، ۱۴۰۹، ۵۹۲؛ اترک، ۱۳۹۰، ۱۵۸) و لذا مقتضای این اصل اولیّه ی عقلی، هیچ کس مجوز تجسّس از امور دیگران را ندارد، مگر اینکه دلیلی بر خروج آن مصداق از مقتضای اصل را داشته باشیم و بدون دلیل نمی توان قائل به ولایت بر دیگران شد و مراد از اصل در اینجا، اصل حکم اوّلیه و بدیهی عقل سلیم است. (رحمان ستایش، ۱۴۲۵، ۳۲۴)

شاید دلیل حکم عقل در اینجا تساوی دانستن انسان ها با هم و عدم وجود دلیل بر حق تصرف و استیلاء باشد. زیرا بر اساس طبیعت اولیه ی انسان ها از هر حیثیتی با یکدیگر مساوی هستند و دلیل برتری فردی بر فرد دیگر وجود ندارد. ‌بنابرین‏ عقل حکم می‌کند اصل در روابط انسان ها عدم سلطه ی یکی بر دیگری باشد و اثبات هر گونه سلطه نیازمند دلیل قطعی عقلی و شرعی است وگرنه ترجیح بلا مرجح است.

گفتار دوم: ادله قرآنی عدم جواز تجسس در حریم خصوصی افراد

خداوند تبارک و تعالی در قرآن کریم در بیان حکم تجسس می فرماید:

«یا ایها الذین آمنوا اِجتنبوا کثیراً مِن الظَنِّ إنَّ بَعضَ الظَنِّ إثمٌ وَ لا تَجَسسوا وَ لا یَغتَب بَعضاً أَیُحِبَّ أحَدُکُم أن یَأکُلَ لَحمَ أَخِیهِ مَیتاً فَکَرِهتُمُوُهُ وَ اتَقُوا اللَّهَ تَّوابُ رَحیم» سوره ی حجرات(۴۹)، آیه ی ۱۲

ای کسانی که ایمان آورده اید، از بسیاری از گمان ها اجتناب کنید زیرا بعضی از ظن ها گناه است و تجسّس نکنید. آیا احدی از شما دوست دارد گوشت برادر مرده ی خود را بخورد؟ البته کراهت و نفرت دارد و تقوای الهی پیشه کنید چه آنکه خداوند متعال حقیقتاً بسیار توبه پذیر و مهربان است.

در این آیه ی شریف چند حکم اجتماعی و مهم بیان شده است.

۱ـ اجتناب از گمان بد در حق برادر دینی

۲ـ نهی از تجسّس از احوال درونی و اسرار مردم

۳ـ نهی از غیبت و تحریم غیبت. (احمدی میانجی، ۱۳۸۱، ۱۲۱)

آنچه اکنون در این پژوهش مورد نظر می‌باشد. تجسّس است و قرآن کریم مؤمنان را از آن نهی می‌کند و نهی هم ظهور در حرمت دارد چنانچه اکثر علمای اصول قائل به آن هستند.

1. ماهیت کار وشغل : انواع مشاغل ونوع کار وحرفه در ایجاد جوسازمانی خاص سهم بسزایی دارند. کشاورزی و زراعت در جوامع روستایی در جوی کاملاً متفاوت از مؤسسات بانکداری و فعالیت های اداری صورت می‌گیرد .

محدودیت زمانی و جداول و تحویل کار در نشریه روزانه ، جوی کاملاً متفاوت از جو مؤسسه‌ انتشاراتی و پژوهشی دارد . ( عسکریان ، ۱۳۸۳، ص ۱۸۲).

پیامدهای کاربردی جوسازمانی

عموماً فرض بر آن است که جوسازمانی مدارس با مدیریت و رهبری آن رابطه بسیار تنگاتنگی دارد. ادراکاتی که جمع معلمان از محیط کارشان دارند ، انگیزه ها و رفتارهای آنان را در مدرسه و کلاس درس تحت تاثیر قرار می‌دهد. جو باز محیطی با احترام متقابل و درستی را پدید می آورد، به نحوی که رهبری و مدیریت حرفه ای می‌تواند در آن موفقیت آمیز باشد .

اما در جو بسته، محیطی سرشار از بدبینی و دشمنی به وجود می‌آید و هر گونه مدیریت مشارکتی را با شکست مواجه می‌سازد .

نتایج تحقیقات نشان می‌دهد که بازبودن با رضایت بیشتر دانش آموزان از مدرسه و افت تحصیلی کمتر همبستگی دارد . در مدارسی که جو بازتر دارند ، مدیران اعتماد به نفس بیشتری دارند و با نشاط تر می‌باشند . در چنین جوی معلمان خشنودتر ، وظیفه شناس تر و مورد اعتمادتر می‌باشند. درضمن معلمان به اثربخشی خود و مدرسه خود اطمینان بیشتری دارند . همچنین جوسازمانی باز نتایج مثبتی از لحاظ تسهیل فراگرد مدیریت و سرپرستی به وجود می آورد و زمینه را برای تدریس و یادگیری اثربخش فراهم می‌سازد، جوسازمانی باز زمینه را برای مدیریت اثربخش فراهم می‌کند. جوسازمانی مدرسه و مدیریت آن هر دو مهم می‌باشند . پیشرفت مدرسه تابع بازبودن جو و اثربخشی مدیریت و سرپرستی آموزشی آن است (علاقه بند ،۱۳۷۷، صص ۱۰-۱۱).

کنترل و اندازه گیری جوسازمانی

برای کنترل جوسازمانی لازم است که از طرف مدیران اقداماتی انجام گیرد. این اقدامات به طور خلاصه عبارتند از :

1. 1. با توجه به ماهیت و خصوصیت شخصی افراد یک سازمان و ماهیت شغل آنان ، تصمیم گرفته می شود که چه فضاهایی مناسب تر است ، لازمه تصمیم گیری درباره مناسب ترین فضای سازمانی آن است که برای مثال : اگر لازمه انجام وظایف شغلی دارا بودن نیاز به پیشرفت است ، افراد شاغل درآن شغل دارای دارای انگیزه پیشرفت باشند و مدیریت روش هایی را برای فعال کردن آنان پیدا کند. اگر در افراد نیاز نیاز به پیشرفت ضعیف و نیاز به پیوستگی قوی باشد ، فضای سازمانی مناسب آن است که در آن انگیزش پیوستگی کارکنان ارضاء شود و طی آن به میزان گرمی روابط در محیط کار ، دوستی و رفاقت و حمایت افزوده شود .

1. 1. ماهیت و چگونگی فضای سازمان کنونی ارزیابی شود . مدیر لازم است که ابزار اندازه گیری جوسازمانی را خوب بشناسد و به آن اعتقاد داشته باشد. مدیر می‌تواند از پرسشنامه ای استفاده کند که با هدف های اندازه گیری وی مطابقت داشته باشد .

1. 1. مدیر باید تفاوت و فاصله جوسازمانی کنونی با مناسب ترین جوسازمانی را تشخیص دهد.

1. اقدامات عملی که مدیر می‌تواند برای برای بهبود جوسازمانی خود به کار گیرد عبارتند از:

الف) تغییر در وضعیت مکانی و فضایی وسایل : ابزار و نیروی انسانی ، در واقع مدیر می‌تواند نوعی جوسازمانی ایجاد کند که در موقع لزوم نیاز به انسجام با نیاز به پیشرفت ارضاء گردد.

ب ) تغییر در الزامات و خصوصیات شغلی و اهداف : مدیر می‌تواند فضایی را ایجاد کند که مسئولیت افراد در سطح بالاتری باشد . مدیر ممکن است برای چنین کاری تفویض اختیار نماید یا افراد سازمان را در تعیین اهداف سهیم سازد که این کار موجب ایجاد نوعی فضای ساختمند می شود که طی آن تعامل اجتماعی افراد و زیردستان افزایش می‌یابد .

ج ) تغییر در شیوه های ارتباطات و روش های گزارش دهی و گزارش گیری : گزارش گیری و ارتباط رسمی موجب نوعی فضای ساختمند می شود که طی آن تعامل اجتماعی افراد افزایش می‌یابد و چنانچه مدیر خود به صورت مجرای ارتباطات درآید و تعامل اجتماعی بین مدیر و زیردستان افزایش یابد موجب دلگرمی زیردستان می شود .

د ) تغییر در شیوه رهبری : که شامل تغییر در رفتار مدیر با زیردستان می شود .

1. ارزیابی تغییر جوسازمانی : این ارزیابی به مدیر کمک می‌کند تا بهبود در زمینه خاصی از فضای سازمانی را پیگیری کنند و به ارزیابی اثربخش کوشش هایی بپردازند که برای تغییر جوسازمانی به عمل آورده اند(ساعتچی ، ۱۳۷۶ ، صص ۷۲-۸۰ ) .

روش های بهبود جوسازمانی

1. 1. ایجاد انگیزش در کارکنان : انگیزش یکی از ساده ترین و در عین حال پیچیده ترین وظایف مدیر است . ‌به این دلیل ساده است که مردم اگر احساس کنند رفتاری پاداش در پی دارد ، برانگیخته و جذب می‌شوند. ‌بنابرین‏ فقط باید مشخص کنید که شخص چه می‌خواهد تا بتوانید از آن به عنوان پاداش انگیزه استفاده کنید. اما در همین مرحله است که انگیزش پیچیده می شود ، اول آنکه، آنچه را که برای یک فرد به عنوان پاداش مهم تلقی می شود ممکن است برای شخص دیگری مهم نباشد. حتی انتخاب پاداش که برای شخص مهم است، تضمین نمی کند که این پاداش او را برخواهد انگیخت، چرا که پاداش زمانی فرد را برمی انگیزد که احتمال دهدکوشش اوسبب دریافت پاداش خواهدشد(شفیعی،۱۳۸۳).

1. توجه به شخصیت و انتظارات کارکنان مدرسه هرکدام از کارمندان دارای شخصیت منحصربه فرد هستند . در جوسازمانی و ایجاد جو مثبت ، توجه به شخصیت کارکنان برای مدیر بسیار اهمیت دارد. ممکن است بعضی افراد احتیاج بیشتری به راهنمایی داشته باشند که در مواجهه با راهبردهای مشارکت جویانه عکس العمل خوبی نشان نمی دهد.

‌بنابرین‏ فیلمور اشاره می‌کند دلایل قانع کننده ای وجود دارد که مرئوسان را باید به عنوان مهم ترین عامل وضعیت مدیریت مورد توجه قرار داد، مرئوسان در هر شرایطی نقش حیاتی دارند نه فقط ‌به این عنوان که فرد، مدیر یا رهبر را قبول دارد یا رد می‌کند ، بلکه چون به عنوان یک گروه عملاً تعیین کننده میزان قدرت شخصی او هستند، این عضو در همان سطح مدیریت اهمیت دارد (شفیعی،۱۳۸۳).

1. 1. مشارکت معلمین در تصمیم گیری : یکی از مهمترین وظایف مدیر که برای ایجاد جوسازمانی مناسب می‌باشد . زیرا که مشارکت کارکنان در تصمیم گیری باعث به وجود آمدن احساس ارزش در آن ها می شود ، در سازمان هایی که در تعیین خط مشی ء به افراد فرصت شرکت می‌دهند رضایت خاطر بیشتری در افراد حاصل می شود . ‌بنابرین‏ مدیران مدارس می‌توانند با شرکت دادن معلمان در شوراهای تعیین خط مشی ء مدرسه بر رضایت خاطر کارکنان بیفزایند . در نتیجه دو نوع رضایتمندی خاطر برای آن ها حاصل می شود . اولاً می دانند که وجودشان دارای اهمیت است ، ثانیاًً از این طریق به کسب امتیاز نائل خواهند شد،زیرا منافع آنان ‌از طرف‌ گروه مورد توجه قرار می‌گیرد.( شفیعی،۱۳۸۳، ص ۵۵) .