افلاطون هنر را از دو جهت مورد بررسی قرار می‌دهد(فهیمی فر،۱۳۸۶):

الف) نسبت هنر با معرفت: ازنظر وی هنر نمی تواند انسان را به حقیقت برساند زیرا هنر کارش تقلید اشیاء مخلوق یا صور محسوس است که خود آن ها تقلیدی از صور جاودان هستند و هنر به جای رجوع به صور مثالی به صور تقلید شده و محسوس رجوع می‌کند براین اساس آثار هنری تقلید تقلیدات مثالی اند پس هنر دو مرحله از ساحت حقیقت به دور است.نکته دیگر همان طور که گفته شد زیبایی ها سایه ای از زیبایی مطلق هستند در نتیجه درجاتی از حقیقت را باخود دارند پس زیبایی با هنر برابر نیست و هنر در درجه پایین تری نسبت به زیبایی از منظر دارایی اش از حقیقت قرار دارد.

ب) نسبت هنر با اخلاق: دز این باره افلاطون هنر را به ۲ دسته تقسیم می‌کند:۱- هنر مفید هنری است که در بردارنده نوعی حقیقت است نه لذت صرف ۲- هنر غیرمفید هنری که به دنبال لذت صرف است. افلاطون این موضوع که هنر موجد لذت است را می پذیرد اما بر لذت سودمند تأکید دارد و با قضاوت درباره هنر صرفاً با معیار لذت مخالف است و وی وظیفه تربیتی هنرها را ایجاد لذت مفید می‌داند و با تأیید لذت بخشی و تفریحی هنر بر نقش تربیتی و اخلاقی آن اصرار می ورزد و هنرها در حیات فرهنگی و آموزشی شهروندان حائز اهمیت هستند وی می‌گوید موسیقی،شعر و حرکات موزون در بهترین حالت یعنی مفید بودن برای تعلیم و تربیت بسیار لازم اند و انسان‌ها را با فضیلت می‌سازند وی می‌گوید زیبایی راستین برای انسان خیر به دنبال دارد و اگر کسی زیبایی راستین را با دیده جان بنگرد برای زادن و پروردن قابلیت ها و خصائص توانا می شود. ‌در مورد ملاک پذیرش یا طرد هنر عقل را مطرح می‌کند(فهیمی فر،۱۳۸۶)

به صورت کلی در یک نگاه آرای افلاطون در خصوص هنر قدری متناقض به نظر می‌رسد از سویی وی کار شعرا و هنرمندان را از منظر فلسفه بیهوده تلقی می‌کند و از سویی دیگر از هنرهای مفید و آثار تربیتی شعر و موسیقی سخن می‌گوید اما آنچه که می توان گفت این است که افلاطون کاملاً مخالف با هنر نیست و از آثار تربیتی هنرهای مفید سخن می‌گوید و نسبت به سوء استفاده های احتمالی هنر هشدار می‌دهد و اتفاقاً مقدمه نقد زیباشناختی و هنری را فراهم می‌کند و نکته آخر اینکه در ادراک حقیقت روش فلسفی را نسبت به روش هنری بهترین شیوه می‌داند.

زیبایی شناسی ارسطو

دیدگاه های فلسفی ارسطو به عنوان پایه گذار مکتب رئالیسم در بیش تر ابعاد نقطه مقابل آرای فلسفی افلاطون به عنوان فیلسوف ایدئالیسم می‌باشد. براین اساس انتظار می رود زیبایی شناسی ارسطو نیز با جنبه‌های زیبایی شناسی فلسفه افلاطون در تقابل باشد. برخلاف افلاطون، ارسطو گوهر زیبایی را این جهانی می‌دانست و بین زیبایی و هنر فاصله نمی انداخت و هنر بیشتر از زیبایی نظر وی را جلب می نمود(فهیمی فر،۱۳۸۶،ص۱۸۶). از این رو ارسطو درباره هنر نسبت به زیبایی بیشتر سخن گفته است. وی ‌بر اساس فلسفه خود، هنر را بر مبنای این جهانی تحلیل نموده و آن را ذیل علوم تولیدی^[۸] قرار داده که در پی ساختن زیبایی است براین اساس هنر صورتی از شناسایی(علم) است که متوجه تولیدات بوده و شامل کاربرد قواعد و عمل است.

به نظر وی ظهور هنر ناشی از دو علت طبیعی است یکی غریزه تقلید و دیگری علاقه طبیعی انسان به وزن و امر موزون است علاقه به امر موزون گرایشی طبیعی در انسان است و تقلید نوعی ویژگی در وجود انسان است که خود نوعی جستجوی دانش است. لذا هنر از یک سو به خاطر اینکه علاقه به آن در ذات انسان وجود دارد باعث تطهیر احساسات می شود و احساسات را بر می انگیزاند. ارسطو در این زمینه از اصطلاح «کاتارسیس» استفاده می‌کند کاتارسیس سه معنا دارد(احمدی،۱۳۸۴):الف)purgation به معنای پالایش ، تصفیه ب) purification به معنای پالایش، تطهیر و تزکیه ج) clarification به معنای پالایش و شرح دادن ؛ دو معنی قبلی به تأثیرپذیری مخاطب و معنی سوم به ساختار اثر مربوط می شود لذا مقصود ارسطو از کاتارسیس دگرگونی روحی انسان در نتیجه تأثیر پذیری او از هنر است. به عقیده ارسطو هنر و نمایش با فراهم کردن امکان ظهور عواملی که باعث شگفتی و آشوب می‌شوند روح آدم را آرام می‌کنند و جان آدمی را از دشواری ها آزاد می نمایند و می پالایند. در اثر هنری آن شگردها و تمهیدات خردمندانه ای که امکان ظهور ناآرامی های روانی و درونی را میسر می‌سازند آرامش جان مخاطب را فراهم می‌کنند(همان منبع) .

از سوی دیگر هنر ابزاری برای رسیدن به معرفت می‌باشد. به عبارت دیگر وی منشأ هنر را تقلید و تقلید را مولد لذت و جستجوی دانش در آدمی می‌دانست . مثلاً شناخت شی تصویر شده در مقایسه با اصل آن ازنظر ارسطو ضمن ایجاد نوعی لذت عقلانی موجب دانش نیز می شود(رأس،۱۳۷۷،ص۴۲۰). در واقع هنر باعث به وجود آمدن نوعی درک زیباشناختی می شود که درک زیباشناختی خود نوعی دانش است(فهیمی فر ، ۱۳۸۶،ص۱۹۳). ارسطو همچنین می‌گوید هر هنری یک اثر است اما هر اثری یک هنر نیست زیرا اثر موقعی هنر قلمداد می شود که ‌بر اساس آگاهی و دانش باشد و هنر از جنس تولید و اما اثر توأم با دانش است(کویچ،۱۳۸۹ ب،ص۴۲).

انواع هنر ازنظر ارسطو

در تقسیم بندی هنرها ارسطو به دو دسته اشاره می‌کند ۱- هنری که هدفش تکمیل کار طبیعت مثلاً تولید ابزار می‌باشد و انسان به خاطر داشتن دو دست قادر به درست کردن ابزار می‌باشد ۲- هنری که هدفش تقلید است و در آن یک عالم تخیلی آفریده می شود که تقلیدی از عالم واقعی است .

حال اگر تقسیم بندی ارسطو از علوم(نظری-عملی-تولیدی) را مدنظر قرار دهیم تولیدی بودن هنر در اینجا بیشتر خود را نمایان می‌سازد زیرا در هنر ابزار و اشیاء زیبا تولید می‌گردند البته بین این دو نوع هنر و تولید تفاوت جوهری وجود ندارد بلکه تفاوت در غایت آن ها‌ است. غایت ابزار سودمندی و مفید بودن است و غایت آثار زیبا، لذت بخشی است. در حالی که پیش از ارسطو بین تولیدات هنری و تولیدات ابزار تفاوت ماهوی قائل بودند و هنر را نتیجه الهام خدایان می‌دانستند که در این صورت هنر از علم جدا بود(فهیمی فر،۱۳۸۶) .

ارسطو ازبین دو گونه هنرهایی که از آن ها سخن گفته بیشتر هنرهای تقلیدی را مدنظر قرار داده است هنرهایی مانند موسیقی،شعر،نمایش،مجسمه سازی،نقاشی و… که بعدها این هنرها، عنوان هنرهای زیبا به خود گرفتند. البته همین هنرهای تقلیدی ‌بر اساس ابزار، موضوع و روش تقلیدشان از یکدیگر متمایز می‌شوند(کویچ،۱۳۸۹ الف،ص۴۹):

1. 1. ریتم ها شامل گفتار ها و ملودی ها می‌باشد گفتار و ملودی در شعر و موسیقی به کار گرفته می‌شوند گاهی اوقات این ابزار باهم و گاهی جدا از هم می‌باشند مثلاً در موسیقی هردو و در رقص تنها ریتم وجود دارد.

1. 1. ازنظر موضوع هنرها دو گونه تقلید را انجام می‌دهند برخی واقعیت را همان‌ طور که هست نشان می‌دهند برخی بدتر یا بهتر از آنچه که هست موضوع را به نمایش می‌گذارند. ‌در مورد دوم تقلید رونویسی و نسخه برداری مکانیکی نیست بلکه بازآفرینی و بازسازی بخردانه است(احمدی،۱۳۸۴،ص۶۷).

1. ارسطو با توجه به روش تقلید نیز در خصوص هنر ادبی می‌گوید یا خود مؤلف به طور مستقیم سخن می‌گوید یا قهرمانانش صحبت می‌کنند.

ویژگی ها و ملاک های زیبایی

موضوع این تحقیق طراحی سیستم بهای تمام شده مبتنی بر فعالیت در شرکت مادر تخصصی فرودگاه های کشور می‌باشد. هدف از این تحقیق طراحی سیستم پیشنهادی با بهره گرفتن از روش هزینه یابی بر مبنای فعالیت می‌باشد. تحقیق حاضر به لحاظ هدف تحقیقی کاربردی، از جهت روش گردآوری داده ها، توصیفی و از نظر طرح تحقیق، پیمایشی می‌باشد.

در تحقیق حاضر پس از بررسی مدارک و مستندات سیستم موجود، اشکالات و نقاظ ضعف آن فهرست گردید. در طراحی سیستم پیشنهادی مراکز هزینه بر اساس ساختار وظیفه ای شرکت و بر حسب معاونت ها، ادارات کل و اداره ها تعریف شده است. همچنین با بررسی کلیه فعالیت های انجام شده در هر بخش، فعالیت عمده و شاخص تعیین شده و با برقراری رابطه علت و معلولی بین فعالیت ها و هدف از انجام آن، محرک هر فعالیت تعیین گردیده است. در نهایت آخرین بخش از روش هزینه یابی بر مبنای فعالیت، با تعریف اهداف هزینه تکمیل شده است.

اطلاعات از طریق مشاهده مستقیم، مصاحبه با کارشناسان و متخصصین، بررسی مدارک و مستندات از جمله چارت سازمانی و ساختار و تشکیلات شرکت جمع‌ آوری شده و برای طراحی سیستم پیشنهادی خصوصاً تعیین محرک هزینه هر فعالیت از نظرات مدیران ارشد شرکت استفاده شده است.

کلمات کلیدی:

هزینه یابی بر مبنای فعالیت؛ ABC؛ بهای تمام شده خدمات فرودگاهی؛ صنعت هوانوردی و فرودگاهی

فصل اول

کلیات تحقیق

مقدمه

عدم دسترسی به اطلاعات بهای تمام شده یکی از چالش های فراروی مدیریت در شرکت فرودگاه های کشور می‌باشد. با توجه به ماهیت درآمد هزینه ای بودن این شرکت و لزوم پرداخت هزینه های هنگفت و سرسام آور فعالیت های عملیاتی و فرودگاهی از محل درآمدها، تعیین بهای تمام شده خدمات و به طبع قیمت گذاری این خدمات از اهمیت حیاتی برخوردار است. در سایه فقدان اطلاعات بهای تمام شده، قیمت گذاری خدمات ارائه شده توسط این شرکت صرفا بر اساس گمانه زنی، تخمین و سایر روش های غیر قابل اتکا خواهد بود. از طرف دیگر با توجه به شرایط حال حاضر صنعت هوانوردی و وضع تحریم های ناعادلانه در این حوزه و با عنایت به اینکه عمده مشتریان خدمات ارائه شده شرکت های هواپیمایی داخلی و خارجی می‌باشند، نرخ گذاری فاقد پشتوانه و مستندات علمی از یک سو موجب وقوع بحران مالی و عدم امکان پرداخت به موقع بدهی توسط مشتریان و از سوی دیگر و در سطح بین الملل باعث از دست دادن بازار رقابتی خواهد شد. خدمات شرکت فرودگاه های کشور شامل عملیات ناوبری، نشست و برخاست هواپیما، روشنایی باند و سطوح پروازی، پارکینگ هواپیما و ترمینال بار و مسافر می‌باشد. با توجه به تنوع خدمات ارائه شده، محاسبه بهای تمام شده خدمات ناهنگونی از این دست و اطلاعات حاصل از آن با اتکاء بر سیستم هزینه یابی سنتی به هیچ عنوان تکاپوی نیازهای اطلاعاتی، مدیریتی، سرمایه گذاری، کنترل و ارزیابی عملکرد این حوزه را نخواهد داشت. همچنین با توجه به اینکه صنعت هوانوردی و فرودگاهی در تقسیم بندی رایج در صنعت، جزء صنایع با تکنولوژی برتر قرار گرفته، عدم توجه به سطوح مختلف تکنولوژی بکاررفته در این حوزه محاسبه بهای تمام شده خدمات فرودگاهی را از واقعیت دور خواهد ساخت. طبق استانداردهای موجود در این صنعت فرودگاه ها بسته به شرایط عملیاتی و تعاریف تخصصی، دسته بندی شده و محاسبه بهای تمام شده یک خدمت واحد در فرودگاه های مختلف الزاماً بایستی تفاوت محسوس داشته باشد. توجه به ظرفیت پذیرش و اعزام پرواز در یک فرودگاه امری کاملا گریز ناپذیر در حوزه حسابداری مدیریت و بهایابی خدمات محسوب می شود. پیچیدگی فرایند ارائه خدمات در صنعت هوانوردی و فرودگاهی و ضعف سیستم های هزینه یابی سنتی در درک و تأثیر آن بر بهای تمام شده خدمات، نیاز به یک سیستم کاملا پویا و هوشمند برای محاسبه بهای تمام شده را بیش از پیش اثبات می‌کند. اشکالات موجود در سیستم هزینه یابی سنتی و عدم توانایی این سیستم در ارائه اطلاعات دقیق، بهنگام و مربوط در حوزه بهای تمام شده منجر به معرفی سیستم بهای تمام شده ‌بر مبنای‌ فعالیت^[۱] در دهه ۱۹۸۰ گردید. ایجاد ارتباط علت و معلولی بین فعالیت های انجام شده در واحد تجاری برای ارائه خدمات و منابعی که صرف این فعالیت ها شده مهمترین وجه تمایز سیستم هزینه یابی بر مبنای فعالیت با سیستم های سنتی هزینه یابی است.

با توجه به طبقه بندی هزینه ها در شرکت فرودگاه های کشور و تحقق بخش عمده ای از هزینه های سربار غیر مستقیم در ستاد شرکت، به کارگیری سیستم هزینه یابی بر مبنای فعالیت در ستاد اطلاعات ذی قیمتی از جمله شناسایی فعالیت های بدون ارزش افزوده را در اختیار مدیران این شرکت قرار خواهد داد. ضمن اینکه مهم ترین گام در جهت محاسبه دقیق بهای تمام شده خدمات فرودگاهی در سطح فرودگاه های کشور، هزینه یابی و تسهیم هزینه های سربار غیر مستقیم در ستاد می‌باشد. به همین دلیل کلیه فعالیت ها و مطالعات بر سیستم هزینه یابی ستاد متمرکز گردیده است.

بیان مسئله

تعریف مشکل

مباحث هزینه یابی و محاسبه بهای تمام شده در صنعت هوانوردی و فرودگاهی در ابتدای راه خود قرار دارند. ملموس نبودن خدمات در فرودگاه های کشور، حاکمیت بخش دولتی، تفکر هزینه ای در مدیران، الزامات قانونی و تعهدات بین‌المللی در خصوص ارائه خدمات هوانوردی و فرودگاهی در کشور باعث عدم توجه جدی به مبحث هزینه یابی و بهای تمام شده خدمات شده است. با توجه به انحصار کامل شرکت در حوزه فرودگاهی و البته الزامات قانونی که بر این انحصار تأکید دارند، عملا بازار رقابتی برای خدمات فرودگاهی وجود ندارد و همین انحصار موجب کم توجهی به مباحث حسابداری مدیریت از جمله بهای تمام شده گردیده است. سیستم های حسابداری موجود به دلیل دیدگاه سنتی صرفا به ثبت منابع صرف شده در سازمان جهت ارائه خدمات می پردازند و طبقه بندی، تفکیک و تسهیم هزینه ها الگوی علمی و رابطه منطقی با فعالیت های انجام شده برای ارائه خدمات ندارد. همچنین درک مشترکی در میان کارشناسان صنعت در خصوص سیستم هزینه یابی، روش تسهیم هزینه ها و مبانی و معیارهای تسهیم دیده نمی شود. به همین دلیل مباحثی همچون تجزیه و تحلیل هزینه ها، شناسایی فعالیت های فاقد ارزش افزوده، شناسایی ظرفیت های بلا استفاده و هزینه فرصت از دست رفته ناشی از آن، ارزیابی عملکرد بخش های مختلف، افزایش کارایی و بهره وردی و استفاده بهینه از منابع محدود موجود موضوعاتی است که کمتر به آن پرداخته شده و در صورت تصمیم مدیریت برای شروع فعالیت ها در این حوزه زیرساخت اساسی که سیستم بهای تمام شده و اطلاعات حاصل از آن می‌باشد، وجود ندارد و یا در مراحل طراحی نظری مغفول مانده است.

ب)ضرر باید بدنی باشد.

برای آنکه به سبب تعدی یا تقصیر، دیه واجب شود شرط است که ضرر ناشی از تقصیر ضرر بدنی، هم­چون ضرب، جرح، قطع و قتل باشد. هرگاه ضرر بدنی نباشد دیه­ای واجب نیست، زیرا دیه مالی است که از طرف شارع برای جنایت تعیین شده است.^۲ اما اگر ضرر غیر بدنی باشد بدین معنا نیست که مسئولیتی وجود ندارد بلکه از باب ضمان، شخص مسئول است.

۱- کاتوزیان، الزام­های خارج از قرارداد (ضمان قهری)، ص ۲۹۰

۲- ماده ۱۵ قانون مجازات اسلامی

ج)ضرر باید ثابت باشد.

«دیه عبارت است از عوض مالی برای ضرر بدنی که از جانب شارع قبلاً معین شده است و ارش عوض مالی برای ضرر بدنی کمتر از قتل نفس ‌می‌باشد. قانون­گذار و شارع برای هر جزء از اجزای بدن انسان عوض مال معینی قرار داده است و این پیش از آن است که ضرری بر تن انسان واقع شود.^۱

از این رو برای پرداخت دیه یا ارش شرط است که ضرر در نهایت وضع ثابت و مستقری یافته باشد و حدود آن کاملاً شناخته گردد تا شناخت اعضای بدن که در معرض ضرر قرار گرفته است ممکن گردد و در نتیجه مقدار دیه آن اجزا مشخص شود.

چند نوع زیان­های بدنی وجود دارند مانند قتل نفس و کندن دندان بزرگسال که از زمان وقوع، ثابت و غیر قابل تغییر هستند. این به خاطر آن است که دیگر احتمال داده نمی­ شود، کشته زنده شود یا دندان شخص دوباره بروید و در نتیجه دیه یا ارش از همان هنگام وقوع ضرر واجب می­ شود. اما زیان­های بدنی دیگری وجود دارند که از هنگام وقوع تعدی، ثابت و لایتغیر نیستند مثل جراحت­ها و کندن دندان شیری کودک که هنوز دندان نینداخته است. از این رو در این قبیل ضررها به دنبال وقوع تعدی و جنایت فوری دیه یا ارش واجب نمی­ شود بلکه مدتی تعیین می­گردد و باید انتظار کشید تا از بازگشت آنچه با جنایت از میان رفته ناامید شوند.

‌بنابرین‏ با توجه به آنچه گفته شد، دیه در صورتی واجب می­گردد که ضرر استقرار و ثبوت پیدا نماید.

گفتار سوم: متضرر از جرم

همان­طور که بیان نمودیم در باب جبران خسارت وجود سه شرط اصلی ضرر، فعل زیان­بار و رابطه سببیت، الزامی است. علاوه بر این سه شرط مجنی­علیه می­بایست دارای شرایطی باشد تا بتواند مستحق دریافت دیه یا خسارات ناشی از جرم شود که عبارتند از مقصر نبودن و محقون­الدم بودن که هر کدام را جداگانه بررسی خواهیم کرد.

۱-ادریس، پیشین، ص ۱۲۵

در وقوع هر حادثه شخص متضرر به گونه ­ای دخالت دارد و از نظر مادی در تحقق ضرر شریک است. برای مثال اگر رهگذری در اثر تصادم با اتومبیلی مجروح شود، ‌می‌توان گفت، وجود وی در لحظه تصادم در محل وقوع حادثه یکی از عوامل ضرر است ولی این­گونه دخالت­ها هیچ­گاه از بار مسئولیت زیان­زننده نمی­کاهد. فلذا بحث اصلی در جایی است که متضرر خود نیز خطاکار باشد و تقصیر او یکی از اسباب ورود ضرر به شمار آید.

در این فرض است که باید دید که کسی که زمینه اضرار خویش را فراهم ‌کرده‌است می ­تواند از این باب دیگری را مسئول بداند و از او خسارت بخواهد. مقصر بودن مجنی­علیه یکی از موارد مهم ارکان مسئولیت است چرا که وجود تقصیر از ناحیه مجنی­علیه می ­تواند باعث منتفی شدن مسئولیت فرد مرتکب یا تخفیفی ‌در مورد وی شود. چنان­چه در ماده ۴ قانون مسئولیت مدنی این امر مورد توجه قانون‌گذار قرار گرفته و مقرر می­دارد: «۳-وقتی که زیان­دیده به نحوی از انحا موجبات تسهیل ایجاد زیان را فراهم نموده یا به اضافه شدن آن کمک و یا وضعیت واردکننده زیان را تشدید کرده باشد». در میان اسباب خارجی معافیت از مسئولیت تقصیر زیان­دیده از رایج­ترین آن ها‌ است. اگر زیان وارده به نحوی ناشی از تقصیر زیان­دیده باشد، وی نمی­تواند جبران آن زیان را از دیگری خواستار شود^۱. اصطلاح تقصیر زیان­دیده از حقوق فرانسه به حقوق ایران راه یافته است و نهاد قابل مقایسه با آن در حقوق کامن­لا، نهاد یا قاعده شرکت در خطا یا خطای مشترک ‌می‌باشد که اشاره به مشارکت زیان­دیده در خطا یا تقصیر منشأ زیان خود دارد. قاعده اقدام، به عنوان یک نهاد نظام حقوقی ما که ریشه در حقوق اسلامی دارد نیز از جهاتی با دو نهاد فوق قابل مقایسه و تطبیق است.^۲

۱- غمامی، مجید، مسئولیت مدنی دولت، نشر دادگستر، چاپ اول، تهران، ۱۳۷۶، ص ۱۱۰

۲- جنیدی، لعیا، تقصیر زیان­دیده، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، شماره ۴۶، ۱۳۷۸، ص ۵۲

ص ۵۲

برای اینکه تقصیر زیان­دیده قانوناً مؤثر باشد و حسب نظام­های حقوقی مختلف مطالبه تمام یا بخشی از خسارت به علت منسوب بودن آن به زیان­دیده منتفی گردد، جمع شرایطی لازم است. این شرایط را ‌می‌توان این­گونه برشمرد:

الف)تقصیر، رفتار زیان­دیده به گونه ­ای باشد که بتوان آن را تقصیر تلقی نمود.

ب)انتسلاب عمل به زیان­دیده، عمل یا رفتار مؤثر در ایجاد زیان از زیان­دیده یا از کسی سر زده باشد که زیان­دیده در قبال اعمال وی مسئول است.

ج)رابطه سببیت، بین رفتار زیان­دیده و زیان وارده رابطه سببیت (عرفی) وجود داشته باشد.

‌بنابرین‏ در صورت اثبات تقصیر از سوی زیان­دیده، دادگاه می ­تواند حسب مورد در مجازات یا حکم به جبران خسارت وارده تغییری مناسب با میزان تقصیر زیان­دیده (یا به عبارتی میزان مشارکت او در ایجاد زیان بر خود) مدنظر قرار دهد، چنان­که به اعتقاد برخی حقوق­دانان در پاره­ای موارد تقصیر زیان­دیده می ­تواند موجب معافیت کامل گردد.

برای نمونه ماده ۳۳۲ قانون مجازات اسلامی مقرر می­دارد: «هر کس در محل­هایی که توقف در آن جایز نیست، متوقف شده یا شی و یا وسیله­ای را در این محل­ها مستقر سازد … اگر توقف شخص مذبور یا استقرار شی و وسیله موردنظر موجب لغزش رهگذر و آسیب کسی شود، مسئول پرداخت دیه صدمه یا آسیب وارده است، مگر آن­که عابر با وسعت راه و محل عمداً قصد برخورد داشته که در این صورت نه فقط خسارتی به او تعلق نمی­گیرد بلکه عهده­دار خسارت وارده نیز ‌می‌باشد. همان­طور که ملاحظه می­کنید از آنجایی که تقصیر زیان­دیده علت منحصربه­فرد زیان است دیه (خسارتی) به وی تعلق نمی­گیرد.»

شرط دیگر در تحقق مسئولیت جانی و پرداخت دیه یا ارش معصوم­الدم بودن مجنی علیه است و آن بدین معنا است که خون شخص حرمت دارد^۱ و معصوم الدم برخلاف مهدورالدم است که ریختن

۱- ادریس، پیشین، ص ۱۲۸

منظور از ضرورت در قتل زنان و کودکان و … این است که کفار آن ها را سپر قرار داده باشند و یا این که پیروزی سپاه اسلام بر آن کفار بستگی به قتل این افراد داشته باشد. اگر زنی در صف کفار قرار گیرد و با مسلمانان بجنگد و یا در هنگام محاصره بر حصار قلعه ظاهر شود و مسلمانان را دشنام دهد و یا بدن و عورت خود را برهنه کند جایز است که به سوی او تیراندازی شود پیامبر اکرم (ص) در غزوه بنی قریظه زنی را که سنگ دستاس بر سر محمود بن مسلمه زده و اورا کشته بود کشت. نوجوانان نزدیک بلوغ اگر بجنگند و یا ضرورت ایجاب کند کشته می‌شوند ولی در صورت عدم مشارکت آن ها در جنگ و عدم ضرورت اضطرار قتل آن ها جایز نیست. هم چنین کشتن پیران فرتوت که نه قدرت جنگیدن دارند و نه از تدبیر آن ها در جنگ استفاده می شود جایز نیست. ولی اگر خودش قدرت جنگیدن ندارد ولی از تدبیر و رأی او در جنگ استفاده می شود قتلش جایز است. هم چنان که «درید بن صمه» با آن که یکصد و پنجاه سال داشت چون به عنوان مشاور جنگی از او استفاده می شد درجنگ حنین به دست مسلمانان کشته شد و پیامبر ناراحت نشد. هم چنین اگر پیرمردی رأی و تدبیر جنگی نداشته باشد ولی بجنگد کشتن او جایز است.^[۹۹]

اصحاب صومعه و راهبان اگر وارد جنگ شوند و مبارزه نمایند و یا از تدبیر و رأی آن ها استفاده شود قتل آن ها جایز است. کسانی که از جنگ کناره گیری کرده و ارتفاعات پناه برده اند قتلشان جایز نیست. صاحبان حرف و صنعت و بازاریان در صورتی که به جنگ کمک نمی کردند و اسلحه برای آن ها نمی سازند و یا تهیه نمی نمایند قتلشان جایز نیست. هم چنین فرستادگان دشمن نیز کشته نمی شوند.

گفتار دوم – حمایت از غیر نظامیان در اسلام

با عنایت به آیات قرآن کریم و کلام ائمه معصوم (ع) و آنچه که به طور کلی در خصوص افراد غیر نظامی سخن به میان آمده ،حمایت اسلام شامل افراد ذیل خواهد شد:

بند اول- اطفال تبعه دشمن

کودکان و نوجوانان معمولاً در جنگ‌ها و نزاع‌ها بسیار آسیب‌پذیر بوده و بیشترین صدمات جسمى و روحى متوجه آنان خواهد بود. این مسئله هنگامى که جنگ‌ها و نزاع‌ها به شهرها و محله‌ها کشانده مى‌شود، بیشتر نمایان است. از دیدگاه اسلام، این کودکان هر چند وابسته به دشمن و از اتباع دشمن هستند، ولى داراى مصونیت مى‌باشند. در این مورد از پیامبر اکرم صلى‌الله‌علیه‌و‌آله و اهل‌بیت او دستور صریح مبنى بر نهى صریح از کشتن اطفال دشمن رسیده است:

… لاَنّ رسولَ اللّه صلى‌الله‌علیه‌و‌آله نهى عن قتل النساء و الوالدان فى دار الحرب اِلاّ اَن یقاتلن»؛^[۱۰۰]همانا رسول خدا صلى‌الله‌علیه‌و‌آله از قتل زنان و کودکان در دارالحرب نهى ‌کرده‌است، مگر اینکه این عده مشغول جنگیدن باشند.

با توجه به آنچه گذشت، کودکان از مصونیت کامل بهره‌مند هستند، مگر هنگامى که این کودکان در پیشبرد جنگ مؤثر باشند و همانند اتباع دشمن، مشغول جنگیدن و کارزار نظامى باشند.

بند دوم- حقوق زنان

زنان نیز وضعیتى مشابه کودکان دارند و در جنگ‌ها، بخصوص جنگ شهرها، بیشترین آسیب متوجه آنان است. از این‌رو، همانند کودکان داراى مصونیت مى‌باشند. چنین مسئله‌اى در روایات اسلامى و گفتار فقیهان اسلامى مورد تأکید قرار گرفته است. استثنایى که ‌در مورد کودکان بیان شد، در اینجا هم قابل طرح و بیان است. به عبارت دیگر، چنانچه، زنان همانند سایر جنگ‌جویان و افراد نظامى در صحنه جنگ و کارزار به فعالیت بپردازند، همانند افراد نظامى بوده و از مصونیت بهره‌اى ندارند. در یک مورد، زن یهودى که اقدام به قتل مرد مسلمانى نموده بوده، در حمله تلافى‌جویانه به امر پیامبر اکرم صلى‌الله‌علیه‌و‌آله به قتل رسید،^[۱۰۱]ولى به نظر مى‌رسد که دستور پیامبر صلى‌الله‌علیه‌و‌آله در این مورد به خاطر نقض پیمان از طرف بنى‌قریظه بوده که موجب شده که آنان از امان و حمایت مسلمانان خارج شوند، و یا در برابر قتلى که زن انجام داده قصاص گردیده است.

با این حال، در برخى تعالیم اسلامى، مصونیت ویژه‌اى را براى زنان قائل شده‌اند. برخى از فقیهان شیعه ‌در مورد جواز کشتن زنان در جنگ حتى در صورتى که در جبهه شرکت کرده و رزمندگان خود را یارى بدهند و علیه مسلمانان وارد عملیات شوند تردید کرده و بسیارى به صراحت آن را رد کرده‌اند. صاحب جواهر در این‌باره چنین مى‌نویسد:

«و لا یجوز قتل المجانین و لا الصبیان و لا النساء منهم و لو عاونّهم اِلاّ مع الاضطرار، بلا خلاف اجده فى شى‌ءٍ مِن ذلک، بل فى المنتهى الاجماع علیه فى النساء والصبیان»؛^[۱۰۲]جایز نیست دیوانگان، کودکان و زنانِ اتباع دشمن کشته شوند، گرچه این عده، اتباع دشمن را یارى رسانند، مگر در هنگام اضطرار. در این مسئله از هیچ یک از فقیهان، نظر مخالفى دریافت نکردم، بلکه علّامه حلّى در کتاب المنتهى ‌در مورد عدم جواز قتل زنان و کودکانِ اتباع دشمن ـ حتى اگر در کارزار نظامى هم شرکت داشته باشند ـ ادعاى اجماع ‌کرده‌است.

صاحب جامع‌المقاصد، کلامى شبیه علّامه حلّى دارد و حتى وى مصونیت را در محدوده گسترده‌ترى مورد توجه قرار داده است. از نظر وى، دیوانگان، کودکان، زنان، پیرمردان و افراد خنثاى مشکل حتى اگر در جنگ شرکت داشته باشند، نمى‌توان آنان را به قتل رساند. وى مى‌گوید:

«لا یجوز قتل المجانین، و لا الصبیان، و لا النساء منهم و ان اَعَنَّ اِلاّ مع الحاجه و لا الشیخ الفانى و لا الخنثى المشکل و یقتل الراهب و الکبیر ان کان ذا رأى او قتالٍ»؛^[۱۰۳] جایز نیست دیوانگان، کودکان و زنانِ اتباع دشمن را به قتل رساند، و اگر چه این عده دشمن را یارى مى‌رسانند. همچنین پیرمرد فرتوت و خنثاى مشکل ـ حتى اگر در پیش‌برد جنگ مشارکت داشته باشند ـ کشته نمى‌شوند. البته روحانى و پیرمردى که داراى اندیشه و رأى جنگى هستند ـ و از این طریق دیگران را به جنگ ترغیب مى‌کنند ـ و یا آنکه خودشان در جنگ شرکت دارند کشته مى‌شوند.دلیل مطلب مذبور برخى روایات اسلامى است؛ از جمله روایتى از امام صادق علیه‌السلام که آن حضرت از پیامبر اکرم صلى‌الله‌علیه‌و‌آله نقل کرد که فرمود:

حتى اگر زنى در جنگ شرکت کند تو از کشتن وى، تا مى‌توانى چشم‌پوشى کن.^[۱۰۴]

1. 1. پی بردن به ارتباط موقتی بین حوادث

1. تشکیل اهداف تفکر پایورانه( عاملینی) که مرکب از ۳ فرایند است: ۱- ادراک خویشتن به عنوان پدید آورنده اعمال و اقدامات.۲- بازشناسی خویشتن. ۳- تشکیل اهداف هم در تفکر رهیاب و هم در تفکر پایورانه مشترک است. همین طور باید دقت کرد که تفکر رهیاب و پایورانه به سوی اهداف همراه با هم، پایه و اساس امید کلیی را تشکیل می‌دهند( به نقل از بهاری، ۱۳۸۸).

دوره دوم کودکی(سال‌های پیش دبستانی :۶-۳ سالگی):

در سال‌های پیش دبستانی کودک با انفجار کلمات روبه روست. حجم مغز از ۳ تا ۶ سالگی به اندازه نصف حجم مغز دربزرگسالی و وزن آن به ۹۰%وزن مغز در بزرگسالی می‌رسد.این با رشد شگفت انگیز زبان به همان اندازه همراه است یعنی متوسط خزانه واژگان در حدو د۵۰ تا تقریبا ۱۰۰۰۰ کلمه می‌رسد.از آنجا که کلمات نظام مشترک برای شناسایی چیزهای دنیای پیرامون است و اهداف و افکار رهیافت پایورانه همراه با آن ها نیز توسط زبان برچسب زده می‌شوند، بنـابراین، با فقدان نظام مشترک شناسایی این علائم دردنیایمان، قدرت امیدواری نیز از بین خواهد رفت. همین طور باید دقت کرد که تفکر امیدوارانه بازتاب تعامل با اشخاص و اشیاء پیرامون ما است. به طور خلاصه، زبان سیستمی را برای شناسایی اهداف و نیز افکار رهیاب و پایورانه که ما را به آن اهداف نیل می‌کنند، فراهم می‌سازد. به همین دلیل جوانه های امید توسط زبان می رویند. در این دوره، الگو سازی از طریق قصه گویی که در آن قهرمان قصه برای رسیدن به اهداف از نظم خاصی پیروی می‌کند، بسیار مؤثر است.زیرا کودکان با وجود مخالفتی که می‌کنند نظم و پیش‌بینی چنین قصه هایی را دوست دارند. به ویژه قهرمان داستان برای کودکان نمونه ای از تفکر امیدوارانه است. در قصه ها قهرمانان آنجنانی ما را با موانع و مشکلاتی مواجهه می‌کنند که باید بر آن ها غلبه کنند.این جاست که بچه ها می‌توانند اعمال و کارهای سناریوسازی شده ای را بیاموزند که به آن ها می آموزد از مخمصه خلاص شوند و در آینده به صورت ذخایر با ارزشی استفاده خواهند شد.(نقل از بهاری،۱۳۸۸).

سال‌های میانه کودکی(سنین۱۳-۷ سالگی):

ویژگی بارز این دوره آن است که “کودک می‌تواند دلیل تغییر را بخواند “. کودک پیش دبستانی سعی دارد به مهارتهایی مجهز شود که او را قادر می‌سازند که”بخواند”.در مدت کوتاه و در یک چشم به هم زدن، کلمات معنی مرموزشان را به کودک نشان می‌دهند و از آن زمان به بعد به به عرضه کلمات و معانی آن ها ادامه می‌دهد .این موفقیت چشمگیر “من می توانم بخوانم “نه برای مدتی طولانی بلکه برخی مواقع،منبع شادمانی کودک است. بدین ترتیب، از ۷ تا ۱۲ سالگی توجه کودک به سمت استفاده از خواندن به عنوان ابزاری برای افزایش پایه دانش و معلومات خود جلب می شود. از منظر نظریه امـید،بچه ها در سال‌های میانی باید با داستان هایی درباره فعالیت های پیگیری اهداف مواجه شوند،مثل سرگذشت کسانی که اهداف دشواری را در نظر گرفته اند و برای رسیدن ‌به این اهداف با موانعی مواجه شده اند .حتی داستان هایی درباره مشاهیر گذشته به سهم خود جذاب هستند.زیرا کودکان واقعا تشنه الگوی خوبی از امید هستند.در این دوره،کودک می‌تواند ‌بر اساس حجم و سرعت ظرفیت فکری و سرعت در پردازش و یادسپاری اطلاعات، اهداف همراه با راه های رسیدن ‌به این اهداف را به روشنی تجسم کند.در ذهن بچه های دختر و پسر در سال‌های میانی کودکی مزایایی که با امید مرتبط است،وجود دارد(نقل از بهاری،۱۳۸۸).

سال‌های نوجوانی(سنین۱۸-۱۳ سالگی):

درآغاز دوره نوجوانی،پسر و دخترها چند هویت به دست می آورنــد.این قبیل هویت ها اساسا به موقعیت هایی بستگی دارد که در آن ها خود را پیدا می‌کنند. نقش فشار گروه همتایان در این جریان بسیار مهم است و نوجوانان تقریبا در هر مسیر قابل تجسمی به جلو و عقب کشیده می‌شوند.با این حال ،در مراحل پایانی نوجوانی ثبات بسیاری حتی در موقعیت های مختلف زندگی وجود دارد. به علاوه،دراواخراین دوره،بسیاری از دختر و پسرهای نوجوان تصورات روشنی ازموقعیت های جسمی و روانی و ترجیحات اوقات فراغت دارند.(نقل از بهاری،۱۳۸۸) .

اندازه گیری امید به زندگی و کاربرد آن:

برآورد محاسبه امید به زندگی در دنیا توسط سازمان های مختلفی از جمله سازمان بهداشت جهانی برنامه توسعه سازمان ملل و بنیاد کودکان سازمان ملل با توجه به مطالعات همه گیر شناسی و آماری در هر جامعه خاص و الگوی مرگ و میر آن جامعه اندازه گیری و نشان داده می شود.

امید به زندگی از شاخص های بسیار مهم سلامتی و رفاه می‌باشد توسط مقیاس ها و شاخص های مختلفی نشان داده می شود مثلا برنامه توسعه سازمان ملل امید به زندگی از بدو تولد را با شاخص معروف خود توسعه انسانی که به ارزیابی عملکرد پیشرفت جوامع در توسعه انسانی می پردازد و اندازه گیری کرده و به کار می‌گیرد. با توجه به مطالعات انجام شده امید به زندگی از بدو تاریخ بشر تا کنون سه برابر شده است با این حال تفاوت چشمگیری هنوز بین جوامع توسعه یافته و در حال توسعه در این مورد وجود دارد. جوامع صنعتی برای افزایش امید به زندگی طی قرن اخیر برنامه ریزی و سازمان دهی شده اند( بادی^[۷۱]، ۲۰۰۰).

مطالعات همه گیر شناسی نشان می‌دهد امید به زندگی در کشور های توسعه یافته پایین می‌باشد ، شاید بتوان عامل و شرایط اقتصادی را در امید به زندگی دخیل دانست با این حال عوامل متعددی از جمله نژاد و ژنتیک وضعیت روانشناختی کل جوامع ، درآمد سرانه ملی در اندازه گیری امید به زندگی متاثر می‌باشد( دولینگ^[۷۲] ، ۲۰۰۲).

افزایش امید به زندگی در جوامع باعث تاثیر گذاری زیادی در عرصه بهداشت از جمله تعبیر سیاست‌های بهداشتی، عرصه صنعتی اقتصادی و همچنین تغییر بافت جامعه و خانواده شده است( لی^[۷۳] و هاردلی^[۷۴] ، ۱۹۹۹).

امید درمانی و تاثیرات آن