۲- هنجارهایی که خودجوش هستند و برخاسته از کنش های متقابل اعضای یک جامعه هستند.

۳- ساخت مندیهای برون زاد که برخاسته از اجتماعی غیر از اجتماع مبدأ خودشان هستند و می‌توانند از ایدئولوژی،فرهنگ و تجربه تاریخی مشترک نشأت بگیرند.

۴- هنجارهایی که از طبیعت ریشه گرفته اند مثل خانواده، نژاد و قومیت(فوکویاما،۲۰۰۰ : ۱۰۷).

هر اندازه سرمایه اجتماعی یک سیستم بالاتر باشد موجب کاهش بوروکراسی و دیوانسالاری و کاغذبازی افزایش هنجارهای غیررسمی در جهت پیدا کردن جایگاه‌های مهمتری در الگوهای اقتصادی، افزایش قدرت فرهنگ غالب و افزایش ارتباطات افقی می‌گردد (غفاری،۱۳۸۵: ۱۷۶).

سرمایه اجتماعی به عنوان شرکت در فعالیت های اجتماعی و شهروندی اطلاق می شود که اعتماد بین افراد جامعه را نیز شامل می شود (کاسانی و کاسانی ، ۲۰۰۸: ۱۰۷).

سرمایه اجتماعی بخشی از ساختار اجتماعی است که به کنش گر اجازه می‌دهد تا با بهره گرفتن از آن به منابع خود دست یابد. این بعد از ساختار اجتماعی شامل تکالیف و انتظارات، مجاری اطلاع رسانی، هنجارها و ضمانت اجرایی است که انواع خاصی از رفتار را تشویق کرده یا منع می‌شوند. سرمایه دارایی است که می توان از آن برای دستیابی به منابع مطلوب استفاده کرد. پیربوردیو جامعه شناس مارکسیستی در جستجوی منابع طبقه مسلط برای باز تولید فرادستی خود چهار نوع سرمایه را نام برده است:

۱- سرمایه مادی ۲- سرمایه فرهنگی ۳- سرمایه اجتماعی ۴- سرمایه نمادی یاانسانی(بوردیو^[۵]،۲۰۰۳ :۲۴۳).

این اشکال سرمایه عبارت از شکل‏ اقتصادی،فرهنگی و اجتماعی بودند.شکل اقتصادی سرمایه بلافاصله قابل تبدیل به‏ پول است مانند دارایی‏های منقول و ثابت یک سازمان،سرمایه ی فرهنگی، نوع دیگر سرمایه است که در یک سازمان وجود دارد مانند تحصیلات عالیه اعضای سازمان ‌که این نوع سرمایه نیز در برخی موارد و تحت شرایطی قابل تبدیل به ‌سرمایه اقتصادی‏ است و سرانجام شکل دیگر سرمایه، سرمایه اجتماعی است که به ارتباطات و مشارکت‏ اعضای یک سازمان توجه دارد و می‏تواند به عنوان ابزاری برای رسیدن به سرمایه های‏ اقتصادی باشد(وینتر^[۶]،۲۰۰۰ :۱۲۱).

استانتون سرمایه اجتماعی را دو بعد تقسیم نموده است:

بعد اول: ساخت شبکه ها و ساختار روابط اجتماعی

بعد دوم: ساخت هنجارها و کیفیت روابط اجتماعی می‌باشد. ویژگی های سرمایه اجتماعی در بعد اول عبارتند از: نوع روابط، اندازه شبکه ها، ساختار درونی روابط، ساختار بیرونی روابط و سطح روابط ویژگی‌های سرمایه اجتماعی در بعد دوم عبارتند از: هنجار اعتماد و هنجار جبران(استانتون^[۷]،۲۰۰۰ : ۲۲۱).

گرین^[۸] سرمایه اجتماعی را به صورت زیر تعریف می کند:طیف کاملی از نهادها ، اعمال، ابزارها و رفتارهای یاد گرفته شده که گروه ها وافراد را قادر می‌سازد تا فضاهای فیزیکی را بهره ور و فضاهای فرهنگی و اجتماعی را مساعد نمایند(گرین^[۹]،۲۰۰۱ :۸۹).

پالدام^[۱۰] سرمایه اجتماعی را به عنوان چسبی که جامعه را در کنار هم نگه می داردتوصیف کرده و رویکردهای تئوریک ‌به این موضوع را به سه گروه اصلی اعتماد ، تمایل به همکاری و شبکه ها تقسیم بندی می‌کند(پالدام،۲۰۰۹ : ۸۱).

به عقیده گودرهام^[۱۱] ، سرمایه اجتماعی کارایی انتقال دانش را افزایش می‌دهد، زیرا که آن، رفتار جمعی را ترغیب می‌کند. ایده اصلی آنان این است که انتقال دانش، کلیدی است برای به دست آوردن شایستگی، صلاحیت و یک مزیت برای سازمان محسوب می شود. با بهره گرفتن از مدل ناهاپیت و گوشال مدلی را ارائه کرده‌اند که سرمایه اجتماعی می‌تواند برای انتقال دانش در همکاری های چندملیتی به کار برده شود (گودرهام و همکاران،۲۰۰۸).

کلمن از واژگان مختلفی برای تعریف ‌سرمایه اجتماعی کمک‏ گرفت؛وی مفهوم سرمایه اجتماعی را از ابعاد مختلف بررسی کرد.کلمن برای تعریف‏ سرمایه اجتماعی از نقش و کارکرد آن کمک گرفت و تعریفی کارکردی از ‌سرمایه اجتماعی ارائه داد و نه تعریف ماهوی(کولمن^[۱۲]،۲۰۰۱ :۴).

تعاریف بوردیو و کلمن تا حدودی شبیه به هم هستند.هم بوردیو و کلمن قائل به‏ مشارکت و عضویت فرد در گروه بودند ما حصل آن را به عنوان سرمایه تلقی می‏نمودندبوردیو برای این مفهوم از واژه«چسبندگی» و کلمن از واژه«ساختار اجتماعی»کمک گرفتند.

برخلاف بوردیو که سرمایه اقتصادی را به عنوان هدف غایی در نظر می‏گرفت، کلمن،سرمایه انسانی را به عنوان هدف غایی مطرح و ‌سرمایه اجتماعی را به عنوان‏ ابزاری برای حصول به سرمایه انسانی به کار می‏برد. عبارتی،کلمن با بهره گرفتن از مفهوم‏ ‌سرمایه اجتماعی سعی در شناخت نقش هنجارها و ارزش‏ها در داخل خانواده یا شبکه‏های اجتماعی بود تا از این طریق بتواند موجب تقویت سرمایه های انسانی شود.

از نظر«بوردیو»، سرمایه اجتماعی حاصل جمع منابع بالقوه و بالفعلی است که نتیجه مالکیت شبکه با دوامی از روابط نهادی شده بین افراد، و به عبارت ساده تر، عضویت در یک گروه است. البته سرمایه اجتماعی مستلزم شرایطی به مراتب بیش از وجود صرف شبکه پیوندها می‌باشد. در واقع، پیوندهای شبکه های می بایست از نوع خاصی باشند، یعنی مثبت و مبتنی بر اعتماد. روابط نهادی شده مبتنی بر اعتماد بدون رعایت تکالیف و حقوق متقابل ممکن نیست. مفهوم شهروندی که تکالیف و حقوق است ارتباط تنگاتنگی با مفهوم سرمایه اجتماعی دارد(شارع پور ، ۶:۱۳۸۰).

پوتنام(۱۹۹۳ تا ۱۹۹۸)از محققین اخیر ‌سرمایه اجتماعی است تأکید عمده وی به‏ نحوهء تأثیر ‌سرمایه اجتماعی بر رژیم‌های سیاسی و نهادهای دموکراتیک مختلف است. پوتنام،‌سرمایه اجتماعی را مجموعه‏ای از مفاهیمی مانند اعتماد،هنجارها و شبکه‏ها می‏داند که موجب ایجاد ارتباط و مشارکت بهینه اعضای یک اجتماع شده و در نهایت‏ منافع متقابل آنان را تأمین خواهد کرد.از نظر وی اعتماد و ارتباط متقابل ‏اعضا در شبکه، به عنوان منابعی هستند که در کنش‏های اعضای جامعه موجود است

از نظر پوتنام منظور از سرمایه اجتماعی وجوه گوناگون سازمان های اجتماعی نظیر اعتماد، هنجارها ‌و شبکه هاست که می‌توانند با ایجاد و تسهیل امکانات هماهنگ، کاریی جامعه را بهتر کنند (ازکیا و غفاری،۱۳۸۳ :۲۷۸)

پوتنام،سرمایه اجتماعی را به عنوان وسیله‏ای برای رسیدن به توسعهء سیاسی و اجتماعی در سیستم‌های مختلف سیاسی می‏دانست.تأکید عمده وی بر مفهوم«اعتماد» بودوبه زعم وی همین عامل بود که می‏توانست با جلب اعتماد میان مردم و دولتمردان و محسوب می‏ شود که اگر در حکومتی به میزان زیاد اعتماد وجود داشته باشد به همان‏ اندازه رشد سیاسی و توسعه اجتماعی بیشتر خواهد بود(پوتنام^[۱۳]،۲۰۰۰ :۸).

تفاوت کار پوتنام با بوردیو و کلمن در مقیاس به کارگیری مفهوم ‌سرمایه اجتماعی‏ است .برخلاف آن دو،پوتنام ‌سرمایه اجتماعی را در مقیاس اجتماعی را در مقیاس کلان و در رژیم سیاسی‏ حاکم بر جامعه مورد مطالعه قرار داد و به همین خاطر با مشکلات و پیچیدگی‌های خاص‏ سیاسی و ملاحظات سیاسی روبرو شد.

در میان انواع سرمایه ها، سرمایه اجتماعی ویژگی‌های خاصی دارد:

اولاً تنها سرمایه ای است که رابطه ای است و در ضمن رابطه اجتماعی به وجود می‌آید،

دوم آنکه مانند برخی دیگر از انواع سرمایه به طور کامل انتفال پذیر نیست،

ویژگی مهمتر آنکه سرمایه اجتماعی فرد رابطه روشنی با جایگاه او در شبکه اجتماعی جامعه دارد.

۲-۲-۲) تاریخچه سرمایه اجتماعی

۱۳-مطالب آموزشی را باید از ساده به دشوار ارائه کرد . می توان با فعال سازی دانش آموز به هنگام تدریس در او ایجاد انگیزه نمود .

۱۴-به وضع جسمانی دانش آموزان و وضع ظاهری کلاس باید توجه نمود . کلاس درس را باید از نظر ظاهری و روانی تبدیل به محیطی امن و آرام نمود .

۱۵-از مقایسه نمودن دانش آموزان با یکدیگر خودداری نمایید .

۱۶-قدردانی از کار دانش آموز او را به کوشش و تلاش بیشتر و دلبستگی به درس وادار خواهد نمود .

۱۷-برقراری ارتباط بین مطالب درسی با واقعیات زندگی در ایجاد انگیزه مؤثر می‌باشد .

۱۸-بلافاصله دانش آموز را از میزان پیشرفت در کارش مطلع نمایید . آگاهی از نتیجه کار در هر مرحله از آموزش ، دانش آموز را از عملکرد خود آگاه نموده و باعث می شود تا به تقویت نقاط مثبت و اصلاح نقاط ضعف و منفی خود بپردازد .

۱۹-استفاده از علائق یادگیرنده : مربیان و والدین می‌توانند با شناسایی علائق دانش آموز از آن استفاده مطلوب نمایند .

۲۰-مقابله با بازدارنده های عاطفی و هیجانی که موجب دلسردی و کاهش علاقه دانش آموز به درس و تحصیل می شود . مثلا“ معلمی ممکن است از دانش آموز توقع زیاد داشته باشد و یا پس از ورود به کلاس به هیچ دانش آموزی اجازه ورود ندهد و یا تکالیف سنگین تعیین کند ، زیاد درس بدهد ، سخت نمره دهد و گاهی تبعیض روا دارد .

۲۱-انگیزش از راه سرمشق گیری : معلم در این شیوه از شخصیتی خاص تمجید و تجلیل نموده و او را یک نمونه و سرمشق ارزشمند و قابل احترام معرفی می‌کند و دانش آموزان نیز از طریق همانند سازی با آن به درس و مدرسه علاقه مند می‌شوند .

۲۲-تحریک حس کنجکاوی دانش آموزان

۲۳-آموزش برنامه ریزی به دانش اموزان از طریق رفتار و گفتار و کردار خود در کلاس درس و ارائه نظرات مشورتی به آن ها ‌در تهیه برنامه

۲۴-در آمیختن درس با تفریح و بازی دانش آموزان را به یادگیری بیشتر علاقه مند می‌سازد . (شهرآرای، ۱۳۷۸)

۲-۱-۱۶-آموزش انگیزه پیشرفت

مک کللند (۱۹۶۵) اعتقاد داشت که انگیزه پیشرفت خصوصیتی است که می شود به وسیله آموزش آن را افزایش داد و تعلیم و تربیت، محیط خانوادگی و اجتماعی در تکوین آن نقش اساسی دارند. بر این اساس به نظر وی انگیزه پیشرفت یک خصوصیت ارثی نیست. آن چه مک کللند را ‌به این دیدگاه رهنمون ساخت تحقیقی بود که وی در سال ۱۹۶۰ برای آموزش انگیزش پیشرفت به صورت دوره های آموزشی برگزار کرد. این دوره های آموزشی در چندین کشور از جمله کشور هندوستان برای مدیران اجرایی برگزار شد. نتایج این بررسی ها نشان داد که همه مدیرانی که دوره های آموزشی را برای ارتقا انگیزه پیشرفت گذارنده بودند، کارهایشان را بهتر از قبل انجام دادند و موفقیت های بیشتری را کسب نمودند.

مک کلند (۱۹۶۵) و مایرون و مک کللند (۱۹۶۷) برنامه آموزش انگیزه پیشرفت را در چهار مرحله تدوین کردند. در این دوره های آموزشی بین ۹ تا ۲۵ نفر زیر نظر مربیان کار آزموده آموزش دیدند. مدت زمان آموزش بین ۷ تا ۱۴ روز طول کشید. چهار مرحله آموزشی به شرح زیر بود.

۱)در مرحله اول، موضوع انگیزه پیشرفت طرح می شد شرکت کنندگان با این مطلب آشنا می شدند که انگیزه ها قابل تغییرند.

۲) در مرحله دوم، معنی و مفهوم انگیزه پیشرفت و چگونگی سنجش و اندازه گیری انگیزه پیشرفت به شرکت کنندگان آموزش داده می شد.

۳) به افرادی که این دوره را می دیدند یاد داده می شد که در مسیر پیشرفت و کسب موفقیت های بزرگ چگونه باید عمل کنند. به آن ها یاد داده می شد موقعیت ها و شرایطی از کار را ترجیح دهند که در آن مسئولیت های فردی وجود داشته باشد، میزان مخاطره در حد متوسط باشد و نتایج عملکرد و باز خورد به سرعت به فرد داده شود. در این مرحله مربی از نمونه های واقعی استفاده می کرد واز آن ها می خواست که با توجه به تجربه های شخصی خود این مفاهیم را توجیه کنند. پس از آن مربی نتیجه عملکرد را به افرادی که از نظر رفتار پیشرفت گرا بودند ارائه می‌داد. این موضوع باعث می شد که هر کس نتیجه عملکرد خود را با نتیجه عملکرد کسی که انگیزه پیشرفت در او بسیار بالا است، مقایسه کند.

۴) دوره مذبور این گونه پایان می پذیرفت که از شرکت کنندگان خواسته می­شد تا هدف­ها را تعیین کنند و بگویند که در مسیر کسب موفقیت (برای دستیابی به هدف های تعیین شده) چگونه عمل می‌کنند. این هدف ها نوشته می شدند و به صورت بخشی از برنامه اجرایی در می آمدند. برای ارزیابی پیشرفت، اساس کار هدف هایی بود که تعیین شده بود.

۲-۱-۱۷-خود کار آمدی

خود کار آمدی عمده ترین و اصلی ترین مکانیسم در کارکرد شناختی انسان به شمار می رود و عبارت است از باور های افراد ‌در مورد لیاقت هایشان جهت اعمال کنترل روی حوادث مؤثر زندگی (بندورا، ۱۹۹۲). در چهار چوب نظریه خودکارآمدی بندورا چنین عنوان می شود که افراد دارای باورهای قوی ‌در مورد توانایی‌های خود نسبت به افرادی که ‌در مورد توانایی‌های خود تردید دارند ، در انجام تکالیف کوشش و پافشاری می‌کنند و در نتیجه عملکرد آن ها در انجام تکالیف بهتر است . عوامل بسیاری در شکل گیری عوامل انگیزش و شناختی نقش دارند.

باور های خود کار آمدی زمینه ی تازه ی در پژوهش های روان شناختی ایجاد ‌کرده‌است. هر پژوهشی در این زمینه می‌تواند جنبه اکتشافی داشته باشد و به شناخت ماهیت و کنش وری آن کمک کند . از لحاظ علمی با توجه به اثرات گسترده امید با باورهای خودکار آمدی تا حدودی اهمیت چنین پژوهشی را نمایان می‌سازد.

خود کار آمدی ، یکی از مفاهیم مورد تأکید در نظریه های یادگیری است . خود کار آمدی (به قضاوت فرد ‌در مورد توانایی‌های خود برای انجام ‌موفقیت آمیز یک تکلیف یا کار) گفته می شود . (وولفلک،۲۰۰۴) تئوری خودکار آمدی بندورا، به نقش اعتماد و اطمینان و عزت نفس فرد نسبت به توانایی هایش در انجام رفتار خواسته شده از وی تأکید دارد.(بندورا و آدامز ۲۰۰۲) باورهای خود کار آمدی تعیین می‌کند که افراد تا چه اندازه برای فعالیت خود انرژی صرف می‌کنند و تا چه میزان در برابر موانع مقاومت می نمایند.(پاجارس و شانک،۲۰۰۱) خود کار آمدی بر رفتار فرد بسیار تاثیر گذار است . به عنوان مثال ، دانش آموز دارای خودکارآمدی سطح پایین ممکن است حتی برای یک امتحان خودش را آماده نکند ، زیرا فکر می‌کند که هر اندازه زحمت بکشد ، فایده ای نخواهد داشت.(سانتروک۲۰۰۴)

ب) نفقه برای قسمتی از مدت : مانند این که عقد پنج سال است و نفقه برای سه سال مقرر شود.

ج) نفقه بیشتر از مدت : عقد دو سال باشد و مرد تعهد به پرداخت برای پنج سال کند.

د) تعیین نفقه بعد از عقد: ضمن عقد خارج لازم زن شرط نماید که نفقه او تا پایان مدت یا قسمتی از عقد بر عهده شوهر باشد.

بند سوم: شرایط حق نفقه در ازدواج موقت

هرگاه حق نفقه در ازدواج موقت به طور مطلق شرط شود، یعنی هیچ قیدی نداشته باشد، به نظر می‌رسد تمام حقوق زوجین که از حق نفقه ناشی می‌شود نسبت به یکدیگر لازم الرعایه می‌باشد مگر آنکه قانون تصریح دیگری داشته باشد . مانند حق نفقه زن در عده طلاق رجعی؛ زیرا در ازدواج موقت ، پرداخت وجود ندارد تا در صورت رجعی بودن آن، زن مستحق نفقه باشد.

همچنین در صورت شرط نفقه و فوت مرد در مدت عقد موقت که زن باید عده وفات نگه دارد زن مستحق نفقه نخواهد بود زیرا با فوت شوهر رابطه زوجیت قطع می‌شود.

اما اگر حق نفقه به صورت مطلق نبوده و دارای قید باشد مانند این که حق نفقه زن با شوهر است تا زمانی که سر کار نمی‌رود و خانه‌دار است ؛ در این فرض حق نفقه در محدوده همان قید برعهده مرد است و از هنگامی که زن سر کار رفت ، حق نفقه برعهده مرد نمی‌باشد.

بند چهارم: ارکان نفقه در ازدواج موقت

اگر نفقه برای زوجه ی ‌منقطع شرط شده باشد ، آیا همان ویژگی های نفقه ی زوجه ی دائمه را دارد؟ مثل آنکه لازم باشد که متناسب با شان زن تعیین شود ، با نشوز زن ، مسئولیت از مرد تا زمانی که نشوز باقی است ساقط شود و اگر زوج از رد آن امتناع کند ، زوجه حق مراجعه به دادگاه و نهایتاً تقاضای بذل مدت نکاح موقت را داشته باشد ؟

اکثر تعهدات زوجین در این نکاح جنبه قراردادی دارد و توافق طرفین است که می‌تواند میزان نفقه ، تمکین، ریاست شوهر و کیفیت این ریاست را معین کند. ^[۱۵۴]

به نظر اگر چه با نشوز زوجه ی ‌منقطع وی استحقاق خویش به نفقه را از دست می‌دهد ، اما در تهیه نفقه ی مذبور توانایی مالی مرد است که مورد توجه قرار می‌گیرد و نه شئونات زوجه ی موقت .^[۱۵۵]

زوجه ی ‌منقطع ای که مستحق نفقه است با عدم دریافت آن ، می‌تواند الزام مرد به بذل مدت نکاح را تقاضا کند تا از عسر و حرج خلاصی یابد. ^[۱۵۶]

با توجه به بحث‌های پیشین مبنای حقوقی و فقهی الزام به انفاق در نکاح موقت در تمام موارد ریشه ی قراردادی دارد، در نتیجه ارکان نفقه و میزان آن تابع توافق طرفین است و لزومی ندارد متناسب با وضعیت زن باشد و اگر به اجمال درباری نفقه توافق کردند ، باید به اقتضای عرف عمل نمایند. ^[۱۵۷]

بر همین اساس پیشنهاد می شود برای روشن شدن سوالات فوق ،تبصره ای به ماده ۱۱۱۲ به شرح زیر اضافه شود: « چنانچه مرد به هر دلیلی نتواند ، نفقه ی زوجه ‌منقطع ی خود را علی رغم تمکین ، ادا کند و الزام وی نیز ممکن نباشد ، زوجه می‌تواند از دادگاه الزام وی را به بذل مدت تقاضا کند.»

به نظر می‌رسد امروزه با توجه به اینکه عرف خاصی درباره نفقه عقد موقت وجود ندارد و عرف از نفقه همان نفقه نکاح دائم را متوجه می‌شود، نفقه به صورت مطلق از حیث ارکان و میزان، مانند نفقه در عقد دائم باشد.

مبحث سوم: مصادیق و میزان نفقه زوجه

یکی از مهم‌ترین مباحث در رابطه با نفقه زن اجزا و مصادیق آن است.

از یک طرف بسیاری از فقهای امامیه اعتقاد دارند که مقدار لازم برای نفقه زوجه، عبارت است از هر چیزی است که زن به آن نیاز دارد ؛ یعنی نفقه شرعاً اندازه‌ای ندارد، بلکه قاعده این است که آنچه زن احتیاج دارد از قبیل: غذا و نان و خورش و پوشش و فرش و پرده و سکونت دادن.

از منظر قانون مدنی، نفقه عبارت است از همه نیازهای متعارف و متناسب با وضعیت زن از قبیل: مسکن، البسه، غذا، اثاث منزل و هزینه های درمانی و بهداشتی و خادم در صورت عادت یا احتیاج به واسطه نقصان یا مرض، ‌بنابرین‏ آنچه در قانون مدنی آمده است نمونه و مصداق است و نفقه زن حصری نیست ؛ زیرا زندگی به طور مدام در حال تغییر و تحول است و هر روز نیازهای جدیدی پیش می‌آید که می‌تواند جزء نفقه ی زوجه محسوب شود. این نیازها را نمی‌توان در چارچوب معینی محصور ‌کرد و ناچار باید داوری را به عرف واگذار کرد.

‌بنابرین‏ در تعریف نفقه می‌توان گفت تمام وسایلی که زن با توجه به درجه تمدن، محیط زندگی و وضع جسمی و روحی خود بدان نیازمند است و تشخیص اینکه کدام وسیله را بایستی از ارکان نفقه شمرد با عرف است و ملاک ثابتی ندارد.

در خصوص ملاک کمیت و کیفیت نفقه ، بعضی فقها و حقوق دانان حال زوجه را ملاک گرفتند. بعضی ملاک را حال زوجین می‌دانند و بعضی هم ملاک را حال زوج می‌دانند.

در ادامه ابتدا به بررسی مصادیق نفقه و نظر فقها و حقوق‌دانان در این خصوص می‌پردازیم و سپس به تبیین کمیت و کیفیت نفقه و ملاک تعیین آن خواهیم پرداخت.

گفتار اول: مصادیق نفقه زوجه

ماده ۱۱۰۷ در خصوص مصادیق نفقه اینطور عنوان کرده: «نفقه عبارت است از همه نیازهای متناسب با وضعیت زن از قبیل مسکن، البسه، غذا، اثاث منزل و هزینه های درمانی و بهداشتی و خادم در صورت عادت یا احتیاج به واسطه نقصان یا مرض.»

بند اول: مصادیق نفقه زوجه در فقه

در تفکر اسلامی با توجه به ارزش و کرامتی که اسلام برای زن قائل شده است و برخلاف طرز تفکر پیشینیان که زن‌ را وسیله پیدایش نسل و عنصر توالد و همکاری می‌دانستند، مسلمانان احترام به زن را از آثار اخلاق جوانمردانه دانسته همیشه زنان را مورد ادب و تکریم خویش قرار می‌دادند و پرداخت هزینه های ضروری زندگی زن را از وظایف خود می‌دانستند. ^[۱۵۸]

شیوه زندگی بشر همواره در حال تحول بوده و وسایلی که در گذشته وجود نداشت در عصر کنونی از ابزار و لوازم ضروری زندگی به شمار می‌رود.

به همین دلیل فقها در اعصار مختلف و مکان‌های متفاوت نظریات متفاوتی را ابراز نمودند. برخی شش مصداق ^[۱۵۹] و برخی هشت مصداق ^[۱۶۰]و گروهی کمتر و بیشتر را متعرض شده‌اند.

طبیعی است که این سؤال مطرح می‌شود که ملاک نفقه ی واجب چیست؟ آیا شارع نفقه را در مصادیق خاصی محدود نموده است یا اینکه آن را به نظر عرف موکول نموده است؟

در برخی ادله و پاره‌ای فتاوا ، مصداق‌های محدودی از نفقه به چشم می‌خورد، مصادیقی که در آیات و روایات ذکر شده تنها خوراک و پوشاک و مسکن است.

از شیخ طوسی به بعد مشهور فقهای شیعه مصادیق نفقه را عرفی می‌دانند ، ایشان حتی هنگامی که از مصادیق خاصی در کتاب‌های خود نام می‌برند، در واقع دیدگاه عرف در زمان خود را بیان می‌کنند.^[۱۶۱]

شرع ، مصادیق نفقه را تعیین نکرده است و ضابطه‌ای که فقها برای نفقه عرفی بیان کرده‌اند، پرداخت هر چیزی است که همسر با توجه به شأن خود به آن نیاز دارد. شأن همسر با توجه به عادت زنان مثل او در شهر محل سکونت مشخص می‌گردد. ^[۱۶۲]

به طور مثال، چنانچه فردی به تخریب اموال عمومی مانند تأسیسات آب یا مواد نفتی و….دست زند و دادگاه او را به کیفر مقرر محکوم نماید ولی مجرم دوباره دست از اعمال مجرمانه بر نداشته و دوباره به سرقت کابل­های برق روی آورد. در این حالت فرد به عنوان تکرار کننده جرم تحت تعقیب قرار گرفته و در صورتی که کیفر جرم مورد نظر، از نوع جرایم تعزیری درجه یک تا شش باشد، بر طبق ماده ۱۳۷ قانون مجازات به حداکثر مجازات تا یک و نیم برابر آن محکوم خواهد شد.

گفتار چهارم: مرجع صالح به رسیدگی

بند۱:تعریف صلاحیت

صلاحیت در لغت به معنای صالح بودن، شایسته بودن و در خور بودن می‌باشد^[۱۲۷] و در اصطلاح حقوقی عبارت است از توانایی و شایستگی مرجع قضایی در رسیدگی به جرم معین که توسط مقنن مشخص می‌شود.^[۱۲۸]

هر مقام قضایی برای رسیدگی به یک پدیدۀ جزایی باید صلاحیت رسیدگی به آن موضوع را داشته باشد، مقام کیفری و مرجع رسیدگی کننده در امور کیفری نیز از این قاعده مستثنی نمی ­باشد. صلاحیت کیفری اختیاری است که به موجب قانون برای مراجع جزایی جهت رسیدگی به امور کیفری تفویض شده است. قواعد و مقررات مربوط به صلاحیت کیفری از قوانین آمره بوده و ناظر به نظم عمومی است و اراده افراد و مراجع کیفری تاثیری در آن ندارد و عدول از آن ممکن نیست.

آمره بودن قوانین صلاحیت کیفریی، نتایجی را به همراه دارد:

الف – مراجع صالح برای رسیدگی به امور کیفری را قانون تعیین و مشخص می‌کند. افراد و مقامات نمی توانند برای رسیدگی به امور کیفری، مرجع دیگری غیر از آنچه که قانون تعیین ‌کرده‌است انتخاب نمایند.

ب – تشخیص صلاحیت هر مرجع کیفری برای رسیدگی نسبت به امری که به آن رجوع شده، با خود همان مرجع است که در صورت احراز صلاحیت رسیدگی و الا قرار عدم صلاحیت صادر می‌کند.

ج – ایراد عدم صلاحیت در تمام مراحل دادرسی کیفری مسموع است.

در صورتی که مرجع کیفری در هر مرحله از مراحل رسیدگی به عدم صلاحیت خود آگاه گردد، باید از رسیدگی خودداری کند اعم از اینکه ایراد عدم صلاحیت مطرح شده یا نشده باشد.

د – مرجع کیفری ابتدا باید درباره صلاحیت خود تصمیم بگیرد و اگر خود را برای رسیدگی صالح تشخیص دهد، اقدام به دادرسی نماید. بدیهی است شروع و اقدام به رسیدگی، خود دلیل بر قبول صلاحیت می‌باشد.

ه – تصمیم به عدم صلاحیت باید طبق قرار مخصوص و جدا از ماهیت دعوی اعلام گردد.

بند۲: انواع صلاحیت

در زمینه صلاحیت مراجع کیفری سه نوع صلاحیت مورد مطالعه قرار می‌گیرد که عبارتنداز:

الف- صلاحیت ذاتی

ب- صلاحیت محلی

ج- صلاحیت شخصی

الف- صلاحیت ذاتی

نوع جرم، نخستین و ساده ترین ضابطه برای تعیین صلاحیت مراجع کیفری است.^[۱۲۹] بر اساس قانون آیین دادرسی جدید مصوب ۹۲، دادگاه‌های کیفری استان و عمومی جزائی موجود به ترتیب به دادگاه­ های کیفری یک و دو تبدیل می‌شوند.

به جرائم زیر در دادگاه کیفری یک رسیدگی می­ شود:

1. جرائم موجب مجازات سلب حیات

جرائم موجب حبس ابد

جرائم موجب مجازات قطع عضو و جنایات عمدی علیه تمامیت جسمانی با میزان ثلث دیه کامل یا بیش از آن

جرائم موجب مجازات تعزیری درجه چهار و بالاتر

جرائم سیاسی و مطبوعاتی

پس ‌می‌توان نتیجه گرفت، دادگاه کیفری دو، صلاحیت رسیدگی به تمام جرائم را دارد مگر آنچه به موجب قانون در صلاحیت مرجع دیگری باشد. ‌بنابرین‏ با در نظرگرفتن صلاحیت سایر دادگاه‌های کیفری می‌توان گفت که جرائم زیر در دادگاه کیفری دو رسیدگی می‌شود مگر آنچه به موجب قانون در صلاحیت دادگاه انقلاب قرارگرفته است. بدین ترتیب دادگاه کیفری ۲ صالح به امور زیر است:

1. 1. رسیدگی به جرائمی که مجازات آن ها از نوع مجازات‌های تعزیری درجه ۶، ۷ و ۸ باشد.

1. 1. رسیدگی به جرائم عمدی علیه تمامیت جسمانی که میزان دیه آن ها از ثلث دیه کامل مجنی علیه کمتر باشد.

1. 1. رسیدگی به همه جرائم غیر عمدی علیه تمامیت جسمانی با هر میزان دیه

1. رسیدگی به جرائم موجب مجازات حد مگر این که موجب سلب حیات باشد.

بر طبق ماده ۳۰۳ قانون جدید به جرائم زیر در دادگاه انقلاب رسیدگی می­ شود:

الف – جرائم علیه امنیت داخلی و خارجی، محاربه و افساد فی الارض، بغی، تبانی و اجتماع علیه جمهوری اسلامی ایران یا اقدام مسلحانه یا احراق، تخریب و اتلاف اموال به منظور مقابله با نظام

ب – توهین به مقام بنیان‌گذار جمهوری اسلامی ایران و مقام رهبری

پ- تمام جرائم مربوط به مواد مخدر، روانگردان و پیش سازه­ های آن و قاچاق اسلحه، مهمات و اقلام و مواد تحت کنترل

ت- سایر مواردی که به موجب قوانین خاص در صلاحیت این دادگاه است.

ث- صلاحیت محلی

متهم در دادگاهی محاکمه می­ شود که جرم در حوزه آن واقع شود. اگر شخصی مرتکب چند جرم در حوزه های قضائی مختلف گردد، رسیدگی در دادگاهی صورت ‌می‌گیرد که مهم­ترین جرم در حوزه آن واقع شده باشد. چنانچه جرائم ارتکابی از حیث مجازات مساوی باشد، دادگاهی که مرتکب در حوزه آن دستگیر شود، به همه آن ها رسیدگی می­ کند. در صورتی که متهم دستگیر نشده باشد، دادگاهی که در ابتدا تعقیب در حوزه آن شروع شده است، صلاحیت رسیدگی به تمام جرائم را دارد.

حال سوالی که به ذهن می­رسد این است که آیا سازمان­ های آب و برق خود در اجرای ماده ۹ لایحه قانونی رفع تجاوز از تأسیسات آب و برق مرجع قضائی و رسیدگی تلقی می­شوند و آیا حق صدور رأی و اجرای آن را دارا می­باشند یا اینکه صرفاً مجاز به رفع تجاوز به صورت علی الرأس می­باشند ؟

تا قبل از صدور رأی وحدت رویه شماره ۶/۳۰ مورخه ۱۹/۱۱/۱۳۶۰ دیوان عالی کشور رویه مشابهی در خصوص مورد فوق الذکر نداشت. پاره ای از محاکم با تصور اینکه صلاحیت رسیدگی به دعوای رفع تجاوز در حیطه­ اختیارات سازمان­ های آب و برق ‌می‌باشد یا با صدور عدم صلاحیت به استناد ماده ۱۶ قانون اصلاح پاره ای از قوانین دادگستری، پرونده را به دیوان عالی کشور ارسال می­نمودند که در بعضی از موارد، نظر محاکم تأیید و در بعضی موارد رد می­شد، اما با دخالت هیات عمومی دیوان عالی کشور مسئله از حالت اختلاف خارج شد و صلاحیت عام مراجع دادگستری مورد تصویب و تأیید قرار گرفت، لذا رأی هیئت عمومی دیوان عالی کشور بدین شرح قاطع دعوا ­گردید.^[۱۳۰]

هرچند بر طبق ماده ۹ لایحه قانونی رفع تجاوز از تأسیسات آب و برق کشور مصوب تیر ماه ۱۳۵۹ شورای انقلاب جمهوری اسلامی ایران به سازمان­ های آب و برق این اختیار داده شد که اگر در مسیر و حریم خطوط انتقال و نیروی برق و حریم کانال­ها و انهار آبیاری احداث ساختمان یا ‌درخت‌کاری و هر نوع تصرف خلاف مقررات شده یا بشود، بر حسب مورد با اعطای مهلت مناسب با حضور نماینده دادستان مستحدثات غیر مجاز را قلع و قمع و رفع تجاوز نمایند، ولی به لحاظ اینکه دادگستری مرجع تظلمات عمومی است این اختیار، حق سازمان­ های آب و برق را برای اقامه دعوی در دادگاه نسبت به موارد مذکور سلب نمی­نماید. ‌بنابرین‏ رأی شعبه ششم دیوانعالی کشور صحیح و موافق قانون تشخیص می­ شود.
(روزنامه رسمی ۱۰۸۳۳ – ۱۸/۲/۱۳۶۱)

خوش طینت و بستانیان۱۳۸۷عوامل محیطی و قضاوت حرفه اییافته های تحقیق نشان می‌دهد که دانش، درستکاری، استقلال، مبانی اخلاقی، و مهمترین ویژگی های شخصی و نظارت حرفه ای بر کار حسابرسان، وجود شرایطی که حسابرسان خود را ملزم به ‌پاسخ‌گویی‌ نسبت به قضاوت های حرفه ای انجام شده بدانندوجود برنامه ها و چک لیست های حسابرسی مهمترین عوامل مؤثر بر قضاوت حرفه ای در حسابرسی است.سیرانی و همکارانش۱۳۸۸پیچیدگی حسابرسی، تجربههر چه وظایف و کار حسابرسی پیچیده تر شود، اهمیت و اثر تجربه بیشتر نمایان می شود.خواجوی و همکارش۱۳۸۸پیچیدگی حسابرسی، وظایف ساختار نیافتهنتایج به دست آمده از این پژوهش نشان می‌دهد که بین قضاوت حسابرسان باتجربه و حسابرسان کم تجربه ‌در مورد وظایف ساختارنیافته تفاوت معناداری وجود دارد و تجربه تاثیر بسیار زیادی بر دقت قضاوت حسابرسان دارد.حساس یگانه و مقصودی۱۳۹۰تعاملات اجتماعی، آیین رفتارحرفه ای، انگیزش، عملکرد حسابرسان و قضاوت حسابرسکسب وکار امروز نیازمند تعاملات اجتماعی و رعایت ملاحظات اخلاقی است. الزام تحصیل سود، فعالیت های غیراخلاقی و نادیده انگاری کردارهای مورد پذیرش جامعه را توجیه نمی نماید.سهرابی جهرمی۱۳۹۰عملکرد قضاوت حسابرسی، محیط و شناختحسابرسان استفاده کننده از رویکرد حسابرسی سیستم های راهبردی، قضاوت بهتری نسبت به صورت‌های مالی صاحبکار داشته و این قضاوت عاملی برای کاهش ریسک حسابرسی می‌باشد.

کده و سالاری۱۳۹۰صحت، اجماع، توانایی دفاع و همخوانیتوانایی دفاع و صحت تاثیر بیشتری بر قضاوت حرفه ای دارد و مدیران سازمان حسابرسی و سایر مؤسسات حسابرسی جهت نظامند کردن و افزایش کیفیت قضاوت حرفه ای، باید این مهم را مدنظر قرار دهند.برادران و حسین پور۱۳۹۰رفاه ذهنی و سرمایه اجتماعینتایج تحقیق نشان می‌دهد میزان رفاه ذهنی افراد تحت تأثیر سرمایه اجتماعی آنان است؛ یعنی افزایش میزان سرمایه اجتماعی افراد به افزایش رفاه ذهنی آنان منجر می شود.نیلی و بابازاده خراسانی۱۳۹۱رفاه ذهنی و جنسیتیافته های تحقیق به طور کلی، از تاثیر عوامل درآمد، وضعیت شغلی، سلامت فردی، اعتقادات مذهبی، روابط و پیوندهای خانوادگی، سن و جنسیت بر سطح رفاه شهروندان ایرانی حکایت دارد.نیکومرام و همکاران۱۳۹۲ویژگی های کیفی، قضاوت حرفه ای، سوگیری ذهنیشواهد به دست آمده از این تحقیق نشان می‌دهد که حسابدارانی که در شرایط مناسبی برای سوگیری ذهنی قرار می گیرند در مقایسه با کسانی که در چنین شرایطی قرار نمی گیرند، از قضاوت حرفه ای خود برای نشان دادن سود بالاتری استفاده می‌کنند تا بتوانند عملکرد شرکت را به نحو بهتری نشان دهند و از منافع مرتبط با آن منتفع گردند.الهه معزز و همکاران۱۳۹۲ماکیاولیسم، فرهنگ سازمانییافته های این پژوهش نشان می‌دهد که ویژگی ماکیاولیسم یک متغیر تعیین کننده در چگونگی رفتار در محیط شغلی می‌باشد. به طور کلی حسابداران و حسابرسانی که در این پژوهش مورد مطالعه قرار گرفته اند نسبت به سایر حرفه ها، از ماکیاولیسم کمتری برخوردار بودند.

۲-۶- جنبه نوآوری پژوهش

تحقیقات مختلف هر کدام از متغیرهای تحقیق حاضر را به صورت مجزا مورد بررسی قرار داده‌اند. اما کمتر تحقیقی در ایران به بررسی همزمان متغیرهای این تحقیق در قالب یک پژوهش واحد پرداخته است، به همین اساس می توان تحقیق حاضر را تحقیقی نو قلمداد کرد.

فصل سوم

روش تحقیق

۳-۱- مقدمه

اصولاً هدف تمامی‌ علوم، شناخت و درک دنیای پیرامون ماست. به منظور آگاهی از مسایل و مشکلات دنیای اجتماعی، روش‌‌ها‌ی علمی‌ تغییرات قابل ملاحظه ای پیدا کرده‌اند. این روندها سبب شده است که برای بررسی رشته‌ها‌ی مختلف دانش بشری، از روش علمی‌استفاده شود. استفاده از روش علمی و کاربرد آن به منظور یافتن پاسخ از اهمیت برخوردار است. لذا روش شناسی درپژوهش به محقق کمک می کندتا از روش متناسب با سوالات به واقعیت مورد نظر دست یابد.

روش علمی تحقیق عبارت است از کلیه وسایل، مراحل جمع‌ آوری سیستماتیک اطلاعات و نحوه تجزیه وتحلیل آن ها برای نیل به هدف معین و هدف از انجام تحقیق علمی کشف راه و راه هایی جهت ایجاد تغییرات مطلوب در جامعه ای معین است.

برای پاسخ‌گویی به سوال مورد نظر تحقیق، این فصل ابتدا به بیان نوع و روش تحقیق می‌پردازد، سپس روش جمع‌ آوری داده ها، تعیین جامعه آماری، نمونه و روش نمونه‌گیری بیان می‌شود و در پایان به نحوه واکاوی داده ها و آزمون‌های آماری مورد استفاده اشاره خواهد شد.

۳-۲- روش تحقیق

روش تحقیق حاضر از این جهت که نتایج مورد انتظار آن را می توان در فرایند ارتقا بینش حسابرسان به ذینفعان به خدمت گرفت از نوع کاربردی می‌باشد.

از لحاظ استراتژی اجرا از نوع پیمایشی است زیرا از ابزار پرسشنامه استفاده می شود و وضع موجود را بدون دخل و تصرف تشریح می‌گردد.

در تحقیقات همبستگی هدف اصلی آن است که مشخص شود آیا رابطه ای بین دو یا چند متغیر کمی (قابل سنجش) وجود دارد و اگر این رابطه وجود دارد اندازه و حد آن چقدر است؟(غلامرضا خاکی، ۱۳۷۸،۲۱۸).

۳-۳- فرضیه های تحقیق

فرضیه حدسی است زیرکانه و علمی که باید به کمک وقایع (داده ها) مورد بررسی قرار گرفته و سپس تأیید یا رد گردد. به طور کلی فرضیه‌های زیردر رابطه با این تحقیق مطرح می‌باشند.

فرضیه ۱: رفاه فردی بر قضاوت حرفه ای حسابرس تاثیر می‌گذارد.

فرضیه ۲: ماکیا ولی گری بر قضاوت حرفه ای حسابرس تاثیر می‌گذارد.

فرضیه ۳: رفاه فردی بر قضاوت تخصصی حسابرس تاثیر می‌گذارد.

فرضیه ۴: ماکیا ولی گری بر قضاوت تخصصی حسابرس تاثیر می‌گذارد.

فرضیه ۵: رفاه فردی بر قضاوت عمومی حسابرس تاثیر می‌گذارد.

فرضیه ۶: ماکیا ولی گری بر قضاوت عمومی حسابرس تاثیر می‌گذارد.

۳-۴- قلمرو تحقیق

هر تحقیقی بایستی دارای محدوده مشخصی باشد تا محقق در طول تحقیق تمامی عوامل تأثیرگذار را مد نظر داشته باشد و روابط بین آن­ها را بسنجد و در شرایط متعارف تحقیق بتواند نتایج را بسط و توسعه دهد. در بحث قلمرو تحقیق، سه نوع قلمرو موضوعی، مکانی و زمانی مطرح می شود.

الف) قلمروموضوعی تحقیق:

این تحقیق تاثیر رفاه فردی و ماکیاولی گری حسابرسان بر قضاوت آنهارا مورد بررسی قرار می‌دهد.

ب) قلمرو مکانی تحقیق:

مؤسسه‌ های حسابرسی خصوصی در سراسر ایران به عنوان قلمرو مکانی تحقیق انتخاب شده است.

ج) قلمرو زمانی تحقیق:

قلمرو زمانی تحقیق از بازه ماه مرداد لغایت دی ماه ۱۳۹۳ می‌باشد.

۳-۵- جامعه آماری و روش نمونه گیری

جامعه آماری عبارت است از کلیه جامعه عناصر و افرادی که در یک مقیاس جغرافیایی (جهانی یا منطقه ای) دارای یک یا چند صفت مشترک باشند(حافظ نیا، ۱۱۹،۱۳۹۱).

جامعه آماری این تحقیق شامل حسابرسان فعال در شرکت های حسابرسی می‌باشد.

نمونه عبارت است از مجموعه‌ای از نشانه ها که از یک قسمت‌، یک گروه یا جامعه‌ای بزرگتر انتخاب می‌شود.‌، به طوری‌که این مجموعه معرف کیفیت‌ها و ویژگی‌های آن قسمت،گروه یا جامعه بزرگ‌تر باشد(نادری و نراقی،۱۳۸۷).