مبحث دوم: چارچوب اجرای حقوق دریایی

مقصود از چارچوب اجرای حقوق دریایی تبیین دایره ی شمول حقوق دریایی و معرفی موضوعاتی نظیر ماهیت کشتی رانی دریایی، اقسام کشتی رانی دریایی بر حسب طول مسافت، انواع کشتی رانی بر حسب موضوع و غیره است که در این قلمرو یا خارج از آن قرار می گیرند.

گفتار اول: ماهیت کشتی رانی دریایی

عموماً کشتی رانی دریایی به حمل و نقلی در دریا اطلاق می شود که با کشتی صورت گیرد. توجه خاص به کشتی به دلیل آن است که کشتی از ابعاد وسیع و قدرت کافی برای عملیات سخت دریانوردی برخوردار است و همین صفات است که به ظاهر آن را از سایر شناورهایی که در رودخانه ها با کانال های کوچک فعالیت می‌کنند جدا می‌سازد.

قانون دریایی ایران بدون توجه ‌به این موضوع در ماده ی ۱ خود، در مقام بیان شرایط تابعیت، کشتی دریاپیما^[۱۲] را مورد توجه قرار داده است و به شرط رعایت دو قید ظرفیت ئ مالکیت به آن تابعیت ایرانی اعطا می‌کند. حسب ظاهر ماده ی فوق، موضوع قانون کشتی دریاپیماست، در حالی که حد نصاب مقرر در قانون یعنی ظرفیت غیر خالص^[۱۳] ۲۵ تن اصولاً ناظر بر صفت دریاپیما نیست، زیرا عموماً کشتی با ظرفیت غیر خالص یاد شده در طبقه بندی کشتی های دریا پیما قرار نمی گیرد، بلکه بیشتر معرف شناور های رودخانه ای است.^[۱۴] از همین رو نباید ماهیت و تعریف کشتی رانی دریایی را بر تمامی وسایل و ادوات کشتی رانی متمرکز ساخت؛ زیرا از حیث نوع ساخت، اندازه، نیروی محرکه و میزان ظرفیت یعضی شناورها نظیر قایق ها یا لنچ ها فرق بسیاری با کشتی ها دارند. به همین دلیل توصیه می شود که تبیین ماهیت کشتی رانی و تعریف آن بر قلمرو دریایی و طبیعت حقوقی و جغرافیایی آبهایی تمرکز یابد که دریانوردی در آن ا نجام می شود. این روش در برخی از کشور ها مورد توجه واقع شده و در قوانین آن ها لحاظ شده است. برای مثال می توان از مقررات لبنان یاد کرد که کشتی رانی دریایی را به نوعی از کشتی رانی اطلاق می‌کند که در دریا، مرز های آبی، خلیج ها، کانال ها و رودخانه هایی که مستقیماً به دریا متصل می‌شوند انجام می‌گیرد.^[۱۵] همچنین برخی شاید ماهیت کشتی رانی دریایی را به شور بودن آب ها نسبت دهند. یعنی ماهیت کشتی رانی را بر شور یا شیرین بودن آب ها استوار سازند. اگر چه شوری ابهای دریا که یکی از خصوصیات آن محسوب می شود ملاکی برای جداسازی آن ها از رودخانه هاست، با این حال این صفت شرط کافی به حساب نمی آید، بلکه علاوه بر آن مخاطره آمیز بودن دریانوردی در دریا نیز باید در نظر گرفته شود، زیرا به طور طبیعی مخاطرات کشتی رانی در رودخانه ها و کانال ها به مراتب از کشتی رانی در دریا ‌کمتر است.

گفتار دوم: اقسام کشتی رانی به لحاظ طول سفر

کشتی رانی را می توان به اعتبار طول سفر دریایی به کشتی رانی ساحلی^[۱۶] و کشتی رانی طولانی مدت یا کشتی رانی بین‌المللی^[۱۷] تقسیم کرد.

بند اول: کشتی رانی ساحلی

کشتی رانی ساحلی عبارت است از کشتی رانی در سواحل و بنادر خودی، یعنی ‌به نادری که متعلق به یک کشورند. بسیاری از کشور ها حقوق مربوط ‌به این نوع کشتی رانی که حمل و نقل بار و مسافر را در نقاط ساحلی و بنادر کشور ممکن می‌سازد، به طور انحصاری به کشتی های خود تفویض می‌کنند.^[۱۸] این عمل به لحاظ حقوقی و بازرگانی به کابوتاژ^[۱۹] معروف است. ماده ی ۶ قانون دریایی ایران با عنوان کشتی رانی ساحلی، نوعی از کشتی رانی را که بین بنادر و جزایر ایرانی با قصد تجارت صورت می‌گیرد و منحصراًً متعلق به کشتی های ایرانی است کشتی رانی ساحلی می شناسد. ملاک این قسم از کشتی رانی سفر دریایی در سواحل و بنادر ایران است بدون آنکه به مسافت سفر توجه شود، هرچند مسافت طولانی باشد.

بند دوم: کشتی رانی طولانی مدت

کشتی رانی طولانی مدت یا کشتی رانی بین‌المللی عبارت است از دریانوردی بین بنادر داخلی و بنادر کشور های خارجی. معیار کشتی رانی بین‌المللی دریانوردی بین دو بندر متعلق به دو کشور مختلف است. مثلاً، اگر یک کشتی ایرانی محموله ای را در بندر عباس به عنوان بند مبدأ به مقصد بندر احمدیه کویت بارگیری کند، کشتی رانی در این مسیر را کشتی رانی طولانی مدت یا بین‌المللی می‌نامند. همان گونه که ملاحظه می شود، معیار این نوع کشتیرانی معیار سیاسی و حاکمیتی است، در حالی که در برخی از کشور ها این نوع کشتی رانی بر معیار جغرافیایی استوار است. یعنی اگر دریانوردی از یک محدوده ی جغرافیایی خاص تجاوز نماید، دریانوردی بین‌المللی خوانده خواهد شد، خواه بنادر واقع در محدوده ی مذبور متعلق به یک کشور باشد خواه به چند کشور. مقررات کشور های فرانسه و لبنان از همین روش پیروی می‌کنند.

قانون دریایی ایران اشاره ای ‌به این نوع کشتی رانی ندارد، ولی با توجه ‌به این که ماده ی ۶ همین قانون کشتی رانی میان بنادر و جزایر ایرانی را کشتی رانی ساحلی نامیده است، لذا به طور طبیعی کشتی رانی بین بنادر ایرانی و خارجی همان مفهوم کشتی رانی بین‌المللی یا طولانی مدت را پیدا خواهد کرد. البته بند های ۲۰ و ۲۱ ماده ۱ دستورالعمل صدور و اعطای گواهینامه های شایستگی دریانوردی ( رشته عرشه) سازمان بنادر و کشتی رانی ظاهراًً تا حدودی این نقص قانون دریایی را برطرف ‌کرده‌است.^[۲۰] به موجب بند ۲۰ ماده ۱ این دستورالعمل، سفر های نزدیک به ساحل «به معنی سفر های دریایی در محدوده ی جغرافیایی مشخص شده توسط سازمان بنادر و کشتی رانی است»، که البته چنین به نظر می‌رسد که مفهوم این تعریف با مفهوم ماده ی ۶ قانون دریایی مترادف باشد. اما مراد از مراجعه ‌به این سند بند بعدی ماده ی یاد شده است. مطابق بند ۲۱ ماده ۱ سفر های نامحدود به معنی سفر های دریایی غیر از سفرهای نزدیک به ساحل است». همان گونه که ملاحظه می شود هر دو عبارت به کار گرفته شده در این سند یعنی «سفرهای نزدیک به ساحل» و «سفر های نامحدود» عبارات جدیدی هستند که در اسناد و تألیفات دیگر استفاده نشده است، لیکن به لحاظ مفهومی تفاوت چندانی میان این عبارات و واژه های یاد شده در سطور قبل دیده نمی شود. به هر حال همان طوری که پیش تر بیان شد، اگر مفهوم «سفر های نزدیک به ساحل» را مترادف «کشتی رانی ساحلی» بدانیم، که البته ظاهراًً چنین می کند، «سفر های نامحدود» نیز می‌تواند مترادف «کشتی رانی طولانی مدت یا بین‌المللی» قلمداد شود.

گفتار دوم: باور به معاد

معاد در لغت به معنای بازگشتن و محل رجوع است و در اصطلاح احیا و زنده شدن مردگان در روز رستاخیز می‌باشد. باور به معاد یکی از ارکان اساسی دین در همه ادیان و از اصول دین اسلام است.در دین توجه زیادی به معاد شده به طوری که بنا بر تحقیق مورخان معاد و قیامت و ثواب و عقاب و بازگشت اعمال حدود هزار و هفتصد بار در قرآن آمده و بدین ترتیب یک سوم قرآن ‌در مورد آن می‌باشد.^[۱۹۷] «وَ وَضَعَ المَوازینَ القِسط لِیومِ القیامَهِ فَلاَ تُظلَمُ نَفسً شَیئاً وَ اِن کانَ مِثقَالَ حَبَّهٍ مِن خَردَلِ أَتَینا بِهَا وَ کَفی بِنا حاسِبینَ:و ترازوهای داد را در روز رستاخیز می نهیم پس هیج کس در چیزی ستم نمی بیند و اگر عمل هم وزن دانه خردلی باشد آن را می آوریم و کافی است که ما حسابرس باشیم.»^[۱۹۸]

تو پنداری جهانی غیر از این نیست زمین و آسمانی غیر از این نیست

چو آن کرمی که در پیله نهان است زمین و آسمان او همان اســــت

معاد به عنوان یک باور جهانی در تمام ادیان و ملل وجود داشته و دارد و به طور مستقیم با انسان و ابعاد وجودی او درگیر است.لازمه قبول معاد پذیرفتن روح به عنوان یک امر غیر مادی و حقیقتی فناناپذیر است.هر انسانی در فطرت خود از هر گونه زوال و نیستی گریزان است و این میل به جاودانگی در درون انسان‌ها باعث شده که همواره به ادامه بودن اعتقاد داشته باشد.حتی اگر بد هم باشد باز هم انسان‌ها دوست دارند که مرگ پایان آن ها نباشد و کسانی که مرگ را به عنوان پایان زندگی می دانند سخت از آن هراس دارند.میل به جاودانگی در انسان با این توجیه همراه است که هیچ میلی در طبیعت بیهوده نیست و درون و بیرون از وجود آدمی در ارتباط کامل است.همانطورکه وقتی میل به غذا برای رفع گرسنگی در ما به وجود می‌آید به دنبال غذا در محیط بیرونی می رویم و به میل و نیاز خود پاسخ می گوییم پس حتما برای میل به جاودانگی یک ما به ازای خارجی وجود دارد.

مهمترین آثار و نتایج اعتقاد به معاد این است که هدفی متعالی و جاودانه برای انسان به وجود می‌آید. انسان دیگر در زندگیش احساس پوچی نمی کند و احساس می‌کند که زندگیش هدف دار است.اگر اعتقاد به معاد نباشد انگیزه عقلانی برای انجام امور پسندیده و کارهای خیر باقی نمی ماند همچنان که برای ترک گناهان و مقاومت در برابر آن ها انگیزه ای نمی ماند. چون انسان در مقابل چیزی که از دست می‌دهد چیزی به دست نمی آورد،چنانچه ممکن است آن چیز به درد زندگی این دنیایی انسان بخورد.^[۱۹۹]

در فلسفه نیهیلیسم(پوچ گرایی) می بینیم که جهان مادی غایت و هدف انسان است.انسان بر حسب اتفاق ‌به این دنیا آمده و در آخر هم محو و نابود شده و دیگر هیچ اثری از او باقی نمی ماند.تلخی این امر سبب اضطراب دائم و تردید افرادی که از این تفکر پیروی می‌کنند می شود.افرادی که درک درستی از آفرینش ندارند،زندگی را تنها در این دنیا معنا می‌کنند،دائما درحال گله و شکایت هستند،و ناامیدی جای هیچ نقطه روشنی برای آن ها باقی نگذاشته است.بسیاری از افعال مجرمانه نیز ناشی از همین حس تردیدهاست.گاهی مجرمان قبل از ارتکاب جرم تردید می‌کنند که به واقع هدفی برای زندگی انسان وجود دارد و یا هر عملی که انجام دهند در همین دنیا‌ است و بعد از آن هیچ دنیای دیگری برای پاسخگوییشان در انتظار آن ها نیست.این خود موجب حالت خطرناک افراد می شود و این افراد بالقوه آمادگی انجام جرم را دارند.افرادی چون ابوالعلاء معّری که می‌گوید بر روی سنگ قبرم بنویسید:«این جنایت پدرم بر من بود و من بر احدی جنایتی نکردم.»یعنی پدرم به علت اینکه سبب شد تا من ‌به این دنیا بیایم بزرگترین جنایت را در حق من کرد ولی من ازدواج نکردم تا این جنایت را در حق دیگری نکنم.»کار بسیاری از این افراد به خودکشی می‌رسد چون معنایی برای زندگی نمی یابند یا ممکن است افرادی شوند که برای هیجان دادن یا معنا دادن به زندگیشان دست به انجام جرائمی بزنند که جامعه را تحت تاثیر قرار دهد.یا در اشعار خیام می خوانیم که:

ای بیخبر از کار جهان هیچ نه ای بنیاد تو باد است از آن هیچ نه ای

شد حد وجود تو میان دو عدم اطراف تو هیچ در میان هیچ نه ای^[۲۰۰]

اعتقاد به معاد در نزد باورمندان یک روش تربیتی و عامل نگهدارنده در برابر گناهان و جرائم نیز به شمار می‌آید.مکانیزم کیفر و پاداش اخروی خود می‌تواند یک عامل بازدارنده برای پیشگیری از وقوع جرائم عمل کند.این تدابیر تربیتی برای حذف یک رفتار غلط یا انحراف یا عدم ارتکاب عمل خلاف با مکانیزم پاداش دهی یا به کیفر رساندن نقش مؤثری در تربیت افراد و جلوگیری از ارتکاب آنان به اعمال نادرست واقع گردد.^[۲۰۱] البته این انذار و پاداش هم درجاتی دارد که بعضی از مردم با یک اشاره کوچک بیدار می‌شوند ولی عده ای دیگر را باید با خشم و غضب بیشتری آگاه کرد.^[۲۰۲]

با معاد اندیشی اعمال انسان جهت گیری خاص پیدا می‌کند.سمت و سویی که در آن یاد معاد نقش پررنگی دارد. انسانی که معتقد است خداوند مالک روز رستاخیر است سعی می‌کند به سوی او حرکت کند و از لغزشها و انحرافات دوری گزیند.این اعتقاد مستلزم تنظیم رفتار و اعمال است چرا که با این جهت گیری هر گونه رفتاری سازگار نیست.انسان با این نگرش به یک نوع تعادل و امنیت روحی روانی می‌رسد که تمام روان شناسان و جرم شناسان به دنبال این هدف هستند.^[۲۰۳]

مبحث دوم: باور به توصیه های دینی

حال اینجا باور مؤمنان محک می‌خورد.ما در این فصل به بررسی باور افراد و نقش این باورها در جلوگیری از ارتکاب این جرائم می پردازیم.اینکه داشتن عفت و نگهداشتن چشم و زبان و خشم و شهوت چه تأثیری از عدم وقوع جرائم و انحرافات گرایش افراد به سمت جرم دارد. آیا باور به توصیه هایی که مکرراً از جانب دین به باورمندان شده است می‌تواند در پیشگیری از وقوع جرائم نیز مؤثر واقع شود؟و عفت ورزی آیا راه مناسبی برای نیفتادن به دام جرائم و انحرافات و داشتن یک فکر و روح آرام در زندگی است؟

مِیلــها همچون سگــان خفتـه انـد اندر ایشان خیر و شر بنهفته انـد

چون که قدرت نیست خفته این رَده همچو هیزم پـاره هـا و تــن زده

تا که مــُرداری درآیــد در میــــان نفخ صور حرص کوبد بر سگـــان

چون در آن کوچه خری مردار شــد صد سگ خفته بدن بیـدار شـــد

مو به موی هر سگـی دنـدان شــده وز برای حمله دُم جُـنـبــان شـده

نیمِ زیـرش حیلـه و بــالا غــضــب چون ضعیف آتش که او یابد حطب

صد چنین سگ اندر این تن خفته اند چون شکاری نیستشان بنهفتـه انـد

آری وقتی که می توان این سگان نفس را در گوشه ای نشاند پس چرا باید با مردار خری آنان را بیدار کرد؟وقتی که می شود به راحتی از کنار گناه و انحرافی به آسانی گذشت،وقتی که می توان چشم را از گناه نگه داشت تا روح را وسوسه نکند،زبان را از غیبت و دروغ و هزاران آفت دیگر بر حذر داشت که کسی را آلوده نسازد و انسانی شکم باره نبود تا محرّک بسیاری از ضایعات روحی و جسمی نگردد، و درباره شهوت جنسی عفت پیشه کرد تا هزاران بی آبرویی و معضلات و مشکلات دیگر به بار نیاورد به راستی چرا باید برای این سگان درون خوراک ایجاد کرد!؟

لزوم تعدد اقرار در جرایم منافی عفت امکان ترغیب مجرم به ترک تکمیل تعداد ضروری آن در اثبات جرم و ایجاد تزلزل در اراده و عزم مقر را فراهم می‌سازد

به علاوه قاضی مکلف است با احراز شرایط اعتبار اقرار، منحصراًً اقاریر روشن و بدون ابهام را مستند حکم خویش قرار دهد و اقرار معلق و مشروط معتبر نیست.

مضافاً اینکه اعتراف نزد قاضی و در محکمه، محدودیت مؤثری در پذیرش اقرار متهم و نیز فرصت مناسبی در توقف اراده او بر تکرار آن در محکمه است.

کیفیت تحمل شهادت از مواردی است که امکان کشف و اثبات آن را به حداقل کاهش می‌دهد حقوق ‌دانان شیعی و نیز فرق چهارگانه اهل سنت معاینه را شرط شهادت به زنا دانسته‌اند. ‌بنابرین‏ گواه باید علم قطعی بر موضوع شهادت داشته باشد تا مجاز در گواهی باشد.

‌بر اساس ماده ۱۷۷ ق.م.ا شاهد شرعی در زمان ادای شهادت باید شرایط زیر را دارا باشد:

شرط اول آنکه بالغ باشد، دوم آنکه عاقل باشد، سوم آنکه مومن باشد، پنجم عادل باشد و عدالت به انجام گناهان کبیره و مصر بودن برگناهان صغیره زایل می‌شود.ششم آنکه حلال زاده باشد. هفتم آنکه با طرفین یا یکی از آن ها خصومت نداشته باشد.هشتم آنکه اشتغال به تکدی نداشته باشد و شرط نهم آن است که ولگرد نباشد.

لزوم احراز عدالت در شهود که شرط اساسی پذیرش واعتبار گواهی آنان است، مانع جدی در اقامه گواهی از سوی افراد مختلف بوده که عاملی مؤثر در عدم اثبات و مخفی ماندن جرایم می‌گردد^[۱۱۷].

شرط عدالت ونیز ضرورت رویت دقیق ماوقع از سوی گواهان، تعجب برخی از حقوق ‌دانان اسلامی را برانگیخته است، بنا شدن حدود بر تخفیف و مسامحه و نیز اغراض شارع از این احکام در پوشانیدن زشتی های بندگان موید این نظراست، گرچه احتمال دارد قائل به جواز معاینه برای شهود عادل باشیم با این توجیه که سبب اجرای حدی از حدود الهی باشند و اعراض زنان و مردان مومن راحفظ و نهی از منکر نمایند اما به هر حال برداشت طبیعی ونتیجه‌گیری منطقی از این نحو قانون‌گذاری جز تمایل جدی شارع بر بزه‌پوشی و دوری از اجرای کیفرنخواهد بود.

شارع مقدس با جرم انگاری کردن قذف، راه را برای بیان بدون سودمندی و بی‌هدف و نهی از اشاعه منکرات بسته است.

«قذف» درلغت به معنی پرتاب کردن به سوی یک نقطه دور دست است ولی در این‌گونه موارد کنایه از متهم ساختن کسی به یک اتهام ناموسی است، به تعبیر دیگر عبارت از فحش و دشنامی است که ‌به این امور مربوط می‌شود.

از مجموع مطالبی که بیان شد می توان نتیجه گرفت که در نظام حقوقی ایران به اصل سخت گیری در اثبات جرایم منافی عفت توجه شده است.

بند سوم : رابطه قاعده دراء و سخت گیری در اثبات جرم

در تحقق عدالت کیفری، قواعد آیین دادرسی کیفری یا به عبارتی، مقررات حقوق کیفری شکلی بیش از حقوق کیفری ماهوی تاثیر دارد. یعنی اینکه آیین رسیدگی اگر عادلانه نبوده و متضمن حمایت از حقوق فرد و جامعه نباشد، عادلانه ترین مقررات ماهوی نیز تاثیر نخواهد داشت.

در تمام نظام های حقوقی که در دنیا وجود دارد ، تلاش شده است که با وضع قوانین و مقرراتی که با معیارهای عدالت و انصاف همخوانی دارد ، با تدارک دیدن نهادهای کارآمد قضایی ، حقوق متهم تضمین شود. یکی از معیارهای عادلانه ، تفسیر شک به نفع متهم است.

در حقوق کیفری نوین از این رویکرد تحت عنوان فرض برائت یاد می شود. در نظام کیفری اسلامی نیز مواردی از این دست وجود دارد که تضمینات رعایت عدالت ‌در مورد شخص متهم محسوب می شود. «تدرأو الحدود بالشبهات» از آن جمله است. قاعده دراء از پیامبر نقل شده و فقیهان بزرگ بر آن فتوا داده‌اند. و قضات فراوانی با استناد به آن رأی‌ داده‌اند. در مجموعه مقررات ما نیز به اصل برائت تأکید شده است. اما در قانون مجازات ما از قاعده دراء سخنی به میان نیامده بود تا این که اصلاحات جدیدی که بر روی این قانون انجام شد، قاعده دراء به قانون جدید مجازات اسلامی راه یافت که این امر از نکات مثبت در وضع قانون جدید است و راه را برای اجرای دقیق و صحیح عدل الهی هموار می‌سازد.

بسیار پیش می اید که در حین بررسی اثبات یک اتهام مدارک و ادله کافی نباشد در این صورت راه های مختلفی را قانون گذار برای اثبات اتهام می‌تواند انتخاب کند، اما قواعد عقلایی که شرع اسلام نیز آن ها را به امضاء رسانده، اجازه نمی دهد تا زمانی که ادله روشن مجرمیت متهم را اثبات نکرده، حکمی را با شک و شبهه اجرا کند. این قاعده که بیشتر برای حدود کاربرد دارد به قاعده دراء شهرت دارد. قاعده دراء را از «تدرأو الحدود بالشبهات» می توان استخراج کرد.

در رابطه با عفو و حکم به برائت از فردی که با شبهه به جرمی مانند زنا محکوم شده است، روایات زیادی نقل می شود. در یکی از این احادیث نقل شده که اگر زنی با مردی زنا کرد و زن مدعی شد که او را مجبور ‌به این عمل کرده‌اند حد از زن رفع می شود، زیرا زنا شبهه حساب می شود.

بر این اساس می توان نتیجه گرفت که در حدود ، بنابر احتیاط تا جایی که امکان دارد حد نباید جاری شود، همانطورکه در بسیاری از احادیث آمده است پیامبر و امیر مؤمنان حد را از اقرار کننده دفع می‌کردند و او را به برگشتن از اقرار خود وا می داشتند.

با تصویب قانون مجازات جدید قاعده دراء نیز در مفاد آن پیش‌بینی شده است. بر این اساس، ‌در مورد همه جرائم در صورتی که شبهه برطرف نشود، قاعده دراء جاری خواهد بود. ماده ۱۲۰ این قانون بیان می‌کند هرگاه وقوع جرم یا برخی از شرایط آن و یا هر یک از شرایط مسئولیت کیفری مورد شبهه یا تردید قرار گیرد. و دلیلی بر نفی آن یافت نشود. حسب مورد جرم یا شرط مذکور ثابت نمی شود.

ماده ۱۲۱ این قانون نیز می‌گوید که در جرائم موجب حد به استثنای محاربه، افساد فی الارض، سرقت و قذف به صرف وجود شبهه یا تردید بدون نیاز به تحصیل دلیل، حسب مورد جرم یا شرط مذکور ثابت نمی شود.

گفتار دوم: فرصت‌های قانونی انکار جرم

نظر به تأکید قابل ملاحظه قانون‌گذار اسلامی بر حفظ حریم خانواده و صیانت از این نهاد، تشتت و از هم پاشیدگی خانواده به شدت مورد نکوهش شارع بوده و با تمهیدات بسیار در جهت پیشگیری از تزلزل و فروپاشی آن تلاشی عظیم به کارآمده است. تلاش عمده قانون‌گذار اسلامی به منظور کیفرزدایی و بزه‌پوشی در جرایم منافی عفت، در مرحله اثبات جرم متمرکز بوده بیشترین موانع در این مقطع پیش‌بینی شده است اگرچه پس از اثبات جرم نیز گریزگاه هایی برای دفع کیفر مورد توجه واقع شده است به نحوی که علی‌رغم اثبات جرم مجرم می‌تواند به راه چاره‌هایی متمسک شود وازتحمل مجازات به دور بماند که در زیر به مواردی از آن اشاره می شود.

۵- از سیاق عبارات مواد ۴۵ و ۷۰ ق.م در بحث حق انتفاع به نفع معدوم به تبع موجود، این طور استنباط می شود که در برقراری حق انتفاع، مباشرت منتفع شرط است مگر آنکه این اجازه به صراحت به منتفع داده شده باشد که حقوق خود را به غیر منتقل کند، در غیر اینصورت تنها خود او می‌تواند از مال مورد انتفاع استفاده کند و اشخاصی که عرفاً، جزء عائله و وابستگان او محسوب می‌شوند و این در حالی است که ‌در مورد مالکیت منافع در ماده ۴۷۴ق.م تصریح شده است که «مستاجر می‌تواند عین مستاجره را به دیگری اجاره دهد مگر اینکه در عقد اجاره بر خلاف آن شرط شده باشد». و در ماده ۶ قانون روابط موجر و مستأجر مصوب سال ۱۳۷۶ نیز که قانون حاکم برای اجاره نامه‌هایی که در حال حاضر تنظیم می‌شوند می‌باشد به مستأجر حق واگذاری منافع داده شده است مگراینکه در قرار داد اجاره این حق سلب شده باشد (هر چند در ماده ۱۰ قانون روابط موجر و مستأجر مصوب سال ۵۶ این حق از مستأجر سلب شده بود)

در عقود مزارعه و مساقات نیز به دلالت مواد ۵۴۱ و ۵۴۵ قانون مدنی نیز عامل نمی‌تواند بدون رضایت و اجازه مالک معامله را به دیگری واگذار نماید. نظر به اینکه قانون‌گذار ‌در مورد حقوق مذبور رویه‌ های مختلفی اتخاذ کرده ‌در مورد اجاره، بر اصل حق واگذاری منافع به غیر تصریح کرده و لیکن در حق انتفاع صحبتی از آن به میان نیاورده و در مقام بیان، سکوت ‌کرده‌است، پس نتیجه گرفته می شود که ‌در مورد انتقال حق انتفاع، توسط منتفع مجوز قانونی وجود ندارد مگر مالک آن را اجازه نماید، به عبارت دیگر تابع اصل حاکمیت اراده است فلذا منتفع تنها می‌تواند شخصاً از حق خود استفاده کند و یا آنکه از آن صرف نظر نماید. همان‌ طور که از ماده ۹۴ق.م نیز که در آن مقرر شده است (صاحبان املاک می‌توانند در ملک خود هر حقی را که بخواهند نسبت به دیگری قرار دهند، در این صورت کیفیت استحقاق تابع قرارداد و عقدی خواهد بود که مطابق آن حق داده شده است) استنباط می شود کیفیت استحقاق تابع قراردادی است که مطابق آن حق داده شده است.

۶- دلیل دیگری که می توان اقامه کرد این است که چنانچه مدت حق انتفاع منقضی شود مطابق ماده ۵۱ ق.م حق انتفاع زایل می شود^[۵۵] و منتفع نسبت به مورد انتفاع هیچ حقی نخواهد داشت، برخلاف مالکیت منافع که به موجب عقد اجاره به مستاجر واگذار می شود. مثلاً اگر حق انتفاع مربوط به باغ میوه ای باشد، پس از زوال حق، میوه های رسیده به مالک باغ رد می شود و منتفع نمی تواند آن ها را بچیند یا اگر ریخته باشد از پای درخت جمع‌ آوری نماید. اما در عقد اجاره، منافع در مالکیت مستاجر تولید شده و به وجود آمده و متعلق به او است و انقضا مدت اجاره نمی تواند موجب زوال مالکیت او بر میوه های مذبور شود. در ماده ۵۰۴ قانون مدنی مقرر شده است که «هرگاه مستأجر به موجب عقد اجاره مجاز در بنا یا غرس بوده موجر نمی‌تواند مستأجر را به خراب کردن یا کندن آن اجبار کند و بعد از انقضای مدت اگر بنا یا درخت در تصرف مستأجر باقی بماند موجر حق مطالبه اجرت المثل زمین را خواهد داشت و اگر در تصرف موجر باشد مستأجر حق مطالبه اجرت المثل بنا یا درخت را خواهد داشت» و عقد مزارعه مطابق ماده ۵۴۰ قانون مدنی «هرگاه مدت مزارعه منقضی شود و اتفاقاً زرع نرسیده باشد مزارع حق دارد که زراعت را ازاله کند یا آن را با اخذ اجرت المثل ابقاء نماید» اما در حق انتفاع قانون‌گذار در قانون مدنی به صراحت یا به طور ضمنی حکم خاصی بیان نکرده است. با توجه به اینکه در موارد اجاره و مزارعه و مساقات برای مستأجر یا عامل، احکام خاصی بیان شده است و قانون‌گذار در خصوص حق انتفاع سکوت اختیار نموده است و در مقام بیان ،ساکت می‌باشد. ‌بنابرین‏ به نظر می‌رسد با انتقضای مدت حق انتفاع هیچگونه حقی برای منتفع نسبت به منافع باقیمانده در ملک متصور نمی‌باشد و رابطه طرفین پایان می‌پذیرد و هر آنچه باقی مانده باشد متعلق به مالک خواهد بود.

بنابر مراتب فوق استنباط می شود چنانچه تکلیف منتفع نسبت به انتقال حق انتقاع روشن نگردد با توجه به اینکه منتفع مالک عین یا منافع نیست حق انتقال آن را به غیر ندارد بلکه امتیاز ویژه ای دارد که از حق ایجاد شده استفاده نماید و اثر حقوقی آن امتیاز آن است که از مالی که متعلق به دیگری است شخصاً استفاده کند و حق واگذاری آن امتیاز را به ثالث ندارد و اظهارنظر خلاف آن نیاز به دلیل و قرینه دارد. همان‌ طور که دکتر لنگرودی بیان فرموده اند: «صلاحیت، محتاج دلیل است نه عدم صلاحیت»^[۵۶] پس حق انتقال محتاج به دلیل است نه عدم حق انتقال.

فصل دوم

طرح برقراری حق انتفاع و تنظیم سند رسمی واگذاری حق انتفاع

فصل دوم– طرق برقراری حق انتفاع و تنظیم سند رسمی واگذاری حق انتفاع

مقدمه:

پس از بحث و بررسی در خصوص حق انتفاع و تفاوت آن با مالکیت بر منافع و اذن و عاریه و حق حریم و اقسام حق انتفاع و همچنین موضوع و ماهیت حقوقی حق انتفاع و مباحثی دیگر، در این فصل در خصوص طرق مختلف برقراری و واگذاری حق انتفاع و همچنین طرز تنظیم اسناد رسمی واگذاری حق انتفاع و در نهایت ارائه شکل صحیح اسناد تنظیمی، بحث و بررسی می‌گردد.

در تنظیم سند رسمی واگذاری حق انتفاع در دفاتر اسناد رسمی نکات مختلفی باید رعایت گردد که در مواردی مشترک بوده و در بعضی موارد به فراخور هر یک از انواع حق انتفاع متفاوت می‌باشد که در ذیل به توضیح هر کدام خواهیم پرداخت. مهمترین مسئله ای که قبل از تنظیم سند رسمی باید به آن توجه کرد منظور و خواسته صاحب سند می‌باشد که باید به قصد وی به طور دقیق توجه نمود چرا که عموم مردم از اصطلاحات حقوقی سررشته ای نداشته و چه بسا عناوینی را مطرح نمایند که مفهوم دقیق آن را ندانسته و آثار حقوقی سند مذکور را مطلع نباشند. فلذا این سردفتر می‌باشد که باید با توجه به صلاحیت علمی و عملی که در تنظیم اسناد دارا می‌باشد به تناسب قصد و خواسته مراجعین نسبت به راهنمایی آن ها و تنظیم اسناد مذکور اقدام نماید.

مبحث نخست – طرق برقراری حق انتفاع

از بررسی مقررات قانون مدنی در باب حق انتفاع این طور استنباط می شود که قانون مدنی چهار طریق را برای برقراری حق انتفاع پذیرفته است. طرق مذکور عبارتند از:

۱- به موجب عقد جایز ۲- به موجب عقد لازم ۳- به موجب شرط ضمن عقد ۴- حیازت اشیاء مباحه به قصد ایجاد حق انتفاع

در ذیل توضیحاتی نسبت به طرق فوق الذکر ارائه می‌گردد:

گفتار نخست – به موجب عقد جایز

ماده ۴۴ق.م بیان می‌دارد: «در صورتی که مالک برای حق انتفاع مدت تعیین نکرده باشد، حبس مطلق بوده و حق مذبور تا فوت مالک خواهد بود مگر اینکه مالک قبل از فوت خود رجوع کند.»

این ماده در مقام بیان و معرفی نوعی از حق انتفاع است که توسط مالک بدون تعیین مدت به نفع منتفع برقرار می شود.

‌بنابرین‏ با برقراری حق انتفاع در قالب حبس مطلق به لحاظ عدم تعیین مدت معین برای عقد، الزام و تعهدی به پایبندی مالک بر قرارداد به وجود نیامده و هر یک از طرفین در هر زمان می‌توانند از قرارداد خود رجوع نموده و از ادامه رابطه و تداوم حق مذبور منصرف گردیده و به طور یک جانبه فسخ کنند و حق مذبور را زایل سازند.

خصوصیّات افرادی که دارای شخصیّت گونه ی ب می‌باشند مخالف خصوصیّات ذکر شده ‌در مورد تیپ الف می‌باشد این افراد غالبا صبور ، شکیبا ، آرام و خون سرد هستند در برخورد و مراوداتشان ملایم هستند در کارها افراط نمی کنند ، اهل رقابت نیستند ، نسبت به موعد های کاری خیلی حساسیت نشان نمی دهند ، بدون احساس گناه استراحت می‌کنند و از اوقات فراغت لذت می‌برند و اهل لاف و گذاف نیستند . (فرید من و روزن من ۱۹۷۴ گلاس۱۹۷۴^[۳۸] ، اورنگ و پی پال^[۳۹] ۱۹۸۴ ، رأس ۱۳۷۳ ).

ویژگی های عمده شخصیّتی که بر رفتار سازمانی اثر می‌گذارند : تعدادی از ویژگی های شخصیّتی خاص که می‌توانند تعیین کننده رفتار فرد در سازمان باشند در قالب یک گروه خاص و ممتاز از بقیه مشخص شده اند . نخستین گروه مربوط به مکانی است که انسان تصور می‌کند که آن مرکز هندسی ، کنترل رفتار در زندگی را بر عهده دارد . سایر گروه ها عبارتند از : قدرت طلبی ، ماکیاول گری ، عزت نفس یا مناعت طبع و میل به خطر پذیری . کانون کنترل : بعضی از افراد بر این باورند که حاکم بر سرنوشت خویش هستند عده ای هم که خود را بازیچه دست سرنوشت می دانند و بر این باورند که هر چه در زندگی برایشان پیش آید به دلیل شانس و ا قبال آن ها است. اولین گروه یعنی کسانی که بر این باورند سرنوشت خود را کنترل کنند ، افراد درون گرا و دسته ی دوم یعنی کسانی زندگی خود را تحت کنترل نیروهای خارجی می دانند برون گرا می‌نامند ( رابینز،استفن – ۱۳۷۴ ) .

رویکرد زیستی:

1. نظریه بقراط:

اعتقاد به اینکه بین ساختمان بدن ومزاج وخلق خوی افراد رابطه وجود دارد از عقاید پایدارتاریخ بشری است یکی از قدیمی ترین این طبقه بندی ها طبقه بندی بقراط است که اشخاص را بر حسب اینکه کدامیک از مزاجها بر آن ها مسلط باشد به اخطلات چهارگانه : سودایی . دموی . بلغمی و صفراوی تقسیم کرده.بقراط برای هر یک از این نمونه ها مختصات روانی و بدنی خاصی قائل بود.بقراط (حدود ۴۶۰-۳۷۵ ق.م ) شخصیت آدم را تابع مزاج می پنداشت.

دموی مزاج : ظاهری خوش آب و رنگ دارد و قوی بنیه است.آدمی است خوش گذران .خوش بین.جدی و فعال .بدون عمق و سطحی

بلغمی مزاج : دارای بدنی پر چربی و قطور .ودارای اخلاقی زود آشنا .اجتماعی .کم فعالیت وا رفته و کند.

صفراوی مزاج :باریک اندام .دارای پوست بدنی معمولا گرم و خشک و زیتونی رنگ.و از نظر اخلاقی تند خو زود خشم.جاه طلب.حسود و ثابت قدم.

سوداوی مزاج : سیه چهره و دراز اندام.دارای قیافه ای پر حرکت و چشمانی درخشان .از نظر شخصیتی مضطرب .نگران.ناراضی.بدبین.پرجنب و جوش ولی بدون پایداری و استقامت(ستوده،یوسف- ۱۳۸۲)

۲-نظریه کرچمر :

ارنست کرچمر^[۴۰]

روان پزشک آلمانی در سال ۱۹۲۱ با انتشار کتاب ساخت بدن و منش و با بهره گرفتن از روش های انسانی سنجی جسمی انسان‌ها را به دو تیپ فربه تنان و لاغر تنان تقسیم کرد و بعدا یک سنخ سوم به نام سنخ پهلوانی نیز به آنان افزود.به هر یک از این سه سنخ جسمی یک سنخ روانی مربوط می شود.مثلا : فربه تنان از نظر روانی ادواری خو.لاغر تنان اسکزوئید خوی و سنخ پهلوانی صرع و اره خوی هستند.ادواری خویان از نظر خلق و خوی بی ثبات و سکون و از نظر روانی عاطفی و احساساتی هستند. اسکیزوئید خویان شخصیّت گسیخته دارند و درون گرا هستند.صرع واره خویان محتاط و محافظه کار و کندند( کریمی،یوسف-۱۳۷۵)

رویکرد صفات :

در رویکرد صفات سعی بر این است که خصوصیّات اساسی فرد که جهت دهنده رفتار او است تفکیک و توصیف شود.در این رویکرد به شخصیّت اجتماعی فرد توجه می شود و بیشتر توصیف شخصیّت و پیش‌بینی رفتار مورد توجه است تا رشد شخصیّت. در نظریه های صفات مردم از ابعاد یا مقیاس هایی چند که هریک نمودار یک صفت است متفاوت شمرده می‌شوند.‌به این ترتیب در رویکرد صفات ‌به این توجه می شود که فرد در ابعاد مختلف چه جایگاهی دارد .( اتکینسون^[۴۱] و همکاران )

آیزنک : از جمله کسانی است که در زمینه رویکرد صفات تحقیقاتی انجام داده است.نتیجه نهایی تحقیقات آیزنک معلوم داشت که شخصیّت دارای سه حد است که که هر کدام یک قطب مخالف دارد.

بدین قرار:

۱-درون گرایی(برون گرایی)

۲-روان نژندی(فقدان روان نِندی)

۳-روان پریشی(فقدان روان پریشی

آیزنک ضمنا افرادی را که به هر یک از این قطب های نهایی تعلق دارند از نظر روانی توصیف و تعبیر ‌کرده‌است.بعضی از صفات هر یک از این تیپ ها بدین قرارند:

۱.درون گرایان^[۴۲]: زیر تاثیر ویژگی های سیستم عصبی مرکزی قرار دارند .استعداد سرشتی آن ها برای تحریک پذیری زیاد است.از محرک ها اجتناب می‌کنند رشد آن ها عمودی است کمتر معتاد به دود هستند.به هر حال پیپ را ترجیح می‌دهند .بیشتر در خود فرو می‌روند .خیال پرورند علاقه ای به شرکت در اجتماعات از خود نشان نمی دهند ; گوشه گیر و انزوا طلب هستند میزان هوششان بالا است .قوه بیانشان عالی است .معمولا در کارها دقیق هستند ولی گام ها را اهسته و با احتیاط بر می دارند.فزونی طلب هستند ولی برای کارهایی که انجام می‌دهند به قدر کافی ارزش قائل نیستند .بیشتر پایبند به سنت ها اصول دیرین هستند.گرایش به احساس کمبود(حقارت) در آن ها زیاد است.برای ابتلای به دلواپسی و افسردگی و وسواس امادگی بیشتری دارند.

۲.برون گرایان^[۴۳] :برون گرایان نیز تاثیر سیستم عصبی مرکزی هستند استعداد آن ها برای تحریک پذیری کم است. یعنی حساسیت کمتری در برابر محرک ها دارند دموی مزاجند رشد بدنی آن ها افقی است و می‌توانند پای خود را برای مدت درازتری بلند نگاه دارندانها فاصله های زمانی را کوتاه تر از درون گرایان احساس می‌کنند و نیز بیش این ها دود استعمال می‌کنند ‌و سیگار را ترجیح می‌دهند به دنبال چیزهای تحریک امیز می‌گردند.از کارهایی که در آن ها احتمال خطر یا ضرر می رود رویگردان می‌شوند به کار و کوشش علاقه ای چندان ندارند و نیروی کمتری به کار می اندازند هوششان نسبتا کم و قوه بیانشان ضعیف است پایداری و استقامت ندارند در کارهایشان شتابزدگی هست ولی دقیق نیست چندان فزونی طلب نیستند ولی برای کارهایی که می‌کنند زیاده از حد ارزش قائل اند .انعطاف پذیرند .شوخی و لطیفه را خیلی دوست می دارند به خصوص اگر جنبه جسمی داشته باشند .گرایش بیشتری برای تظاهرات ناشی از هیستری دارند.

۳-روان نژندان : روان نژندان زیر تاثیر سیستم عصبی خود کار قرار دارند.دیدشان در تاریکی کمتر از دید افراد بهنجار است.اگر چشم های آن ها با پارچه بسته شده باشد بیش از افراد بهنجار تعادل خود را از دست می‌دهند.جسما و روحا ضعیف و ناقص هستند از حیث هوش و تسلط بر نقش و ادراک حسی و تمرکز حواس و ارده و سعی و کوشش از متوسط افراد بهنجار پایین ترند .تلقین پذیرند و در اندیشیدن و عمل کردن کند هستند.

۴- روان پریشان : سخت و دشوار هستند از عهده نقاشی بواسطه آیینه ی خود بر نمی آیند.در جمع زدن پی درپی ضعیف هستند.تمرکز حواسشان کم است ؟حافظه شان ضعیف است به کندی چیز می خوانند و به طور کلی از نظر فهم و ادراک و اعمالی که در تحرک لازم دارد بسیار کند هستند و بیشتر ساکن و بی حرکت می مانند .سطح آرزو و توقعشان کمتر با واقعیت تطبیق می‌کند .آمادگی ندارند به اینکه خود را با تغییراتی که در محیط زندگی روی می‌دهد سازش دهند .(سیاسی،علی اکبر- ۱۳۶۹)